Wielkanocne baby i babki

Babybabki wielkanocne to zgodnie z tradycją ciasta drożdżowe, ale obecnie na święta piecze się także babki piaskowe, jogurtowe, marmurkowe, cytrynowe, kakaowe, pomarańczowe, migdałowe, piernikowe, z jabłkami i inne.

Babi kołacz

Jak czytamy w „Encyklopedii staropolskiej”, nasi przodkowie na Wielkanoc również przygotowywali słodkie wypieki, na przykład do „święconego” piekli ciasto zwane babim kołaczem. Baby te zwykle pieczono z pszennej mąki, zaprawiano szafranem i nadawano im kształt zawoju tureckiego. Kołacze u dawnych Słowian stanowiły pieczywo obrzędowe – weselne i świąteczne. Słowiański zwyczaj nakazywał, by – po przyniesieniu na stół weselnego kołacza – śpiewano, klaskano w dłonie i tańczono.

Co ciekawe, kołacze pojawiają się na polskich stołach do dziś. Na przykład regionalnym spadkobiercą tradycji wypieku staropolskiego kołacza jest popularne na Górnym Śląsku ciasto – zwane kołocz śląski – występujące w czterech odmianach: kołocz z posypką (bez nadzienia), kołocz z nadzieniem serowym, makowym i jabłkowym. Specyfiką pieczywa jest jego kształt. W odróżnieniu od staropolskiego okrągłego kołacza, w XIX wieku wykształciła się na Śląsku tradycja wypieku kołocza o kształcie prostokątnym. Zmiana ta była spowodowana względami praktycznymi; od kiedy stare piece zastąpiono kuchenkami i – ze względu na oszczędność miejsca – lepiej sprawdzały się blachy prostokątne.

Kołocz śląski został oficjalnie wpisany na listę produktów regionalnych w Unii Europejskiej.

Nazwa „kołacz” pozostała do dziś w pamięci wielu Polaków, dzięki starym przysłowiom: „Bez pracy nie ma kołaczy”, „Bez kołaczy nie wesele”, „Dobry chleb, kiedy nie masz kołacza”, „Kto ze mną chleba jeść nie chce, ja z nim nie będę kołacza”, „Kto chleba nie chce, nie godzien kołacza”, „Kołacze muszą béc, choc chleba ni ma” (przysłowie kaszubskie).

 

Etymologia słowa „baba”

Rzeczownik baba wywodzi się od ogólnosłowiańskiej formy *baba. Jest to wyraz onomatopeiczny*), powstały w wyniku powtarzania sylaby „ba” (ba-ba) przez małe dzieci, podobnie jak: wyrazy ma-ma, ta-ta, nia-nia, cio-cia, dzia-dzia. Rzeczownik baba nie zmienił swej postaci do dziś, ale przeszedł zasadnicze zmiany w zakresie znaczenia. Początkowo słowem tym określano ‘wiedźmę, znachorkę zamawiającą choroby i pomagającą przy porodach’. Z biegiem czasu sens omawianego leksemu wzbogacił się o znaczenie: ‘stara kobieta, staruszka’, co zapoczątkowało jego funkcjonowanie w nazwach relacji rodzinnych – ‘matka ojca lub matki’ (XIV-XVII wiek). Dziś na określenie tego pokrewieństwa wykorzystujemy zdrobnienie babka, zwykle jeszcze spieszczane do postaci babcia. Wyrazem baba posługujemy się również na określenie kobiety, zwłaszcza niemłodej i ubogiej (w przeciwieństwie do słowa: pani).

Na tym lista znaczeń się nie kończy, bo obecnie słowo baba to także nazwa ‘ciasta zwykle pieczonego w formie o kształcie ściętego stożka’, jednego ‘gatunku gruszek’, a w znaczeniu przenośnym to – ‘zniewieściały, tchórzliwy mężczyzna’, w archeologii – pewnego rodzaju ‘posąg kamienny’, zaś w technice: – ‘młot kafara do wbijania pali, np. fundamentowych’. Babka to także nazwa ‘rośliny, której liście leczą rany’ lub ‘młodej, ładnej, szczupłej dziewczyny’ – i tak można by wymieniać jeszcze sporo babbabek, bo, jak pisał Zygmunt Gloger, żaden wyraz w języku polskim nie ma tylu znaczeń różnorodnych, ile baba babka.

Barbara Ellwart

*) Onomatopeiczny – ‘dźwiękonaśladowczy’. Onomatopeja to wyraz naśladujący dźwięki i odgłosy naturalne.

Strona korzysta
z plików Cookies.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie. Dowiedz się więcej

adana escort adıyaman escort afyon escort ağrı escort aksaray escort amasya escort ankara escort antalya escort ardahan escort artvin escort aydın escort balıkesir escort bartın escort batman escort bayburt escort bilecik escort bingöl escort bitlis escort bolu escort burdur escort bursa escort çanakkale escort çankırı escort çorum escort denizli escort diyarbakır escort düzce escort edirne escort elazığ escort erzincan escort erzurum escort eskişehir escort gaziantep escort gebze escort giresun escort gümüşhane escort hakkari escort hatay escort ığdır escort ısparta escort istanbul escort izmir escort izmit escort kahramanmaraş escort karabük escort karaman escort kars escort kastamonu escort kayseri escort kilis escort kırıkkale escort kırklareli escort kırşehir escort kocaeli escort konya escort kütahya escort malatya escort manisa escort mardin escort mersin escort muğla escort muş escort nevşehir escort niğde escort ordu escort osmaniye escort rize escort sakarya escort samsun escort şanlıurfa escort siirt escort sinop escort şırnak escort sivas escort tekirdağ escort tokat escort trabzon escort tunceli escort uşak escort van escort yalova escort yozgat escort zonguldak escort