Ukryte w miesiącach

Wyraz miesiąc to dawniej nazwa „odcinka czasu” i „księżyca”. U Franciszka Karpińskiego czytamy: „Już miesiąc zaszedł, psy się uśpiły i coś tam klaszcze za borem”, a zatem zaszedł – nie „księżyc” tylko „miesiąc”.

Nazwa miesiąc wywodzi się od dawnej cząstki wyrazowej (*mē-) słowa mierzyć (chodziło o mierzenie czasu), bo – jak pisał Bruckner w „Słowniku etymologicznym języka polskiego” – „wedle księżyca czas mierzyły ludy”.

Słowianie, a wśród nich także Polanie, nie znali podziału roku na miesiące. Po przyjęciu chrześcijaństwa Kościół wprowadził kalendarz z łacińskimi i greckimi nazwami miesięcy, które zastępowano rodzimymi słowami. Większość z nich się przyjęła, ale majmarzec pozostały, chociaż i te nazwy próbowano zastąpić wyrazami polskimi. Na przykład „marzec” przez jakiś czas nazywano brzezień, bo „wtedy zielenią się brzozy”.

Nasi przodkowie bacznie obserwowali to, co się wokół nich działo i dlatego prawie wszystkie polskie nazwy miesięcy mają pochodzenie ludowe i związek ze zmianami w przyrodzie lub z pracami charakterystycznymi dla danego okresu w roku.

Styczeń wywodzi się od starej formy czasownika „ciąć”. W okresie staropolskim ważnym zajęciem był wyrąb (cięcie) drzew w lesie i wtedy nazwa „czasu wyrębu” miała postać sieczeń, natomiast w XVI w. przekształcono ją na styczeń lub tyczeń, co kojarzy się z tyką, tyczką. W ten sposób, wyjaśniając pochodzenie wyrazu styczeń, jedni łączą go z drewnem pozyskiwanym zimą, a inni z tym, co robiono w okresie zimowym z cienkich drewnianych prętów – tyczek, które później wykorzystywano do upraw lub do montowania sieci na ptaki.

Luty pochodzi od staropolskiego przymiotnika o znaczeniu „srogi, groźny, ostry, okrutny”, bo jest to okres, w którym występuje „luty” (ostry) mróz. Pamiętamy, że w „Krzyżakach” Henryka Sienkiewicza Maćko i Zbyszko odpoczywali w karczmie „Pod Lutym Turem”.

Marzec wywodzi się od łacińskiej nazwy „Martius mensis”, którą tłumaczymy jako „miesiąc poświęcony Marsowi” – mitologicznemu rzymskiemu bogowi wojny, który czczony był także jako stróż pól i urodzajów oraz (prawdopodobnie) jako patron pór roku. Najczęściej tłumaczy się nazwę tego miesiąca tym, że w marcu, w na początku rzymskiego nowego roku, wyruszano na wyprawy wojenne i dlatego nazwę tego miesiąca poświęcono Marsowi – bogowi wojny. W języku polskim marzec pojawił się za pośrednictwem języka staroczeskiego.

Kwiecień bez trudu kojarzy się z kwiatami i rzeczywiście pochodzi od przymiotnika „kwietny”.

Maj pochodzi od łacińskiej nazwy miesiąca Maius, która z kolei wywodzi się od imienia Mai – mitologicznej bogini.

Czerwiec przywołuje kolor czerwony, ale wywodzi się albo od tego, że o tej porze lęgnie się „czerw”, czyli „larwa pszczoły”, albo od barwnika (czerwonego) dostarczanego przez owady.

Lipiec słusznie łączymy z kwitnącą lipą, ponieważ starsza forma „lipień” pochodzi od rzeczownika lipa lub od przymiotnika lipowy (nawiasem mówiąc: lipy obecnie kwitną w czerwcu), natomiast

sierpień – z sierpem, bo przecież właśnie w tym miesiącu było to narzędzie używane podczas żniw.

Wrzesień to miesiąc, w którym kwitną wrzosy, a

październik to czas czesania lnu lub konopi, po której to czynności pozostają suche łodygi – paździerze.

Listopad bez trudu kojarzy się z „czasem opadania liści”, a grudzień z „okresem, w którym są grudy”, czyli zamarznięta ziemia lub kawałki zamarzniętej ziemi.

Z przymrużeniem oka

Etymologia wyrazów fascynuje wiele osób – nie tylko językoznawców – i dlatego można spotkać różne wyjaśnienia słów. Zabawy wyrazami znane są od dawna i nie ma w tym nic złego, byle nie mylić domysłów z nauką. Na przykład spotkałam się ze stwierdzeniem, że styczeń to „miesiąc na styku starego i nowego roku”, a marzec pochodzi od „marznięcia”, zaś październik od słowa „paź”.

Barbara Ellwart

Strona korzysta
z plików Cookies.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie. Dowiedz się więcej

adana escort adıyaman escort afyon escort ağrı escort aksaray escort amasya escort ankara escort antalya escort ardahan escort artvin escort aydın escort balıkesir escort bartın escort batman escort bayburt escort bilecik escort bingöl escort bitlis escort bolu escort burdur escort bursa escort çanakkale escort çankırı escort çorum escort denizli escort diyarbakır escort düzce escort edirne escort elazığ escort erzincan escort erzurum escort eskişehir escort gaziantep escort gebze escort giresun escort gümüşhane escort hakkari escort hatay escort ığdır escort ısparta escort istanbul escort izmir escort izmit escort kahramanmaraş escort karabük escort karaman escort kars escort kastamonu escort kayseri escort kilis escort kırıkkale escort kırklareli escort kırşehir escort kocaeli escort konya escort kütahya escort malatya escort manisa escort mardin escort mersin escort muğla escort muş escort nevşehir escort niğde escort ordu escort osmaniye escort rize escort sakarya escort samsun escort şanlıurfa escort siirt escort sinop escort şırnak escort sivas escort tekirdağ escort tokat escort trabzon escort tunceli escort uşak escort van escort yalova escort yozgat escort zonguldak escort