Dziewczyny, dziewczynki i dziewczęta

Czym różnią się te słowa i jakie jest ich pochodzenie? Dlaczego dziewczęta wywołują „gramatyczny” zawrót głowy?

Współczesne znaczenie słów

Zgodnie ze Słownikiem języka polskiego PWN:

* dziewczynka to‘dziecko płci żeńskiej’, ‘córka’, a potocznie ‘żartobliwe, z odcieniem poufałości mówienie o młodej kobiecie’, natomiast jako eufemizm oznacza ‘prostytutkę’.  

* dziewczyna to ‘młoda kobieta, zwłaszcza niezamężna’, ‘czyjaś sympatia lub narzeczona’ i potocznie ‘pomoc domowa’.

* dziewczę – ‘dorastająca panna’.

W Słowniku znajduje się także pojęcie „cud-dziewczyna” – oznaczające ‘niezwykle piękną młodą kobietę’.

Etymologia „dziewczyny”

Rzeczowniki dziewczyna i dziewczę to zdrobnienia od wyrazu dziewka, który pochodzi z języka prasłowiańskiego.

Najpierw był prasłowiański czasownik *dojiti , który znaczył ‘karmić piersią, ssać’ (proszę porównać go z czasownikiem „doić”), od tego czasownika został utworzony przymiotnik *děvъ – ‘dziewiczy, niewinny’, a od tego przymiotnika powstał wyraz *děva – znaczący ‘ssąca pierś’ i wskazujący niemowlę płci żeńskiej ‘dziewicę, dziewczynę’. Od *děva pochodziło prasłowiańskie słowo *děvъka.

Wyrazy dziewa i dziewka występowały w dawnym języku polskim. Od słowa dziewa powstało  zdrobnienie dziewkaoznaczające na samym początku ‘córkę’, z czasem ‘pannę, kobietę niezamężną’, aż wreszcie ‘służącą’. Pod wpływem gwarowej wymowy [dziwka] – zamiast [dziewka] – wyraz ten oznaczał także ‘służącą, czyli kobietę do różnych posług’, a później ‘kobietę źle się prowadzącą’.

Co ciekawe, od wyrazu dziewa istnieje też inne zdrobnienie, z przyrostkiem „-ica”, czyli dziewicaDziewica była to początkowo ‘młoda dziewka’, a później ten rzeczownik zaczął oznaczać ‘kobietę niezamężną’ oraz ‘kobietę niewinną, nieskalaną’. Ostatecznie wyraz dziewka wyszedł z użycia i zastąpiony został przez słowo dziewczę.

Około XVII wieku w języku polskim pojawił się rzeczownik dziewczyna. Powstał on przez dodanie do rdzenia „dziewcz- przyrostka „-yna.

Kłopotliwy rzeczownik „dziewczę”

Wiele osób pyta, czy trzeba mówić „każde z dziewcząt”, czy „każda z dziewcząt” lub „jedno z dziewcząt” czy „jedna z dziewcząt”.

Rzeczownik dziewczę ma rodzaj nijaki (chociaż odnosi się do ‘młodej kobiety’) i mówimy „to dziewczę” jak „to niemowlę”. Zasadniczo powinniśmy mówić każde z dziewcząt i jedno z dziewcząt, czyli nadawać zaimkowi („każdy”) oraz liczebnikowi („jeden”) rodzaj gramatyczny (nijaki) zgodny z rodzajem gramatycznym rzeczownika. Taka zgodność gramatyczna występuje w wyrażeniu „każdy z tych podlotków” (nie mówimy „każda z tych podlotków”).

Jednak z wyrazem „dziewczę” nie jest to takie proste, bo gdy przejrzymy Narodowy Korpus Języka Polskiego, widzimy, że użytkownicy polszczyzny mówią: „każda z dziewcząt”, natomiast sformułowanie każde z dziewcząt nie występuje w NKJP ani razu. Podobna sytuacja jest z połączeniem wyrazowym „jedno z dziewcząt” – takich form w korpusie nie ma, a zanotowano kilkadziesiąt przykładów „jedna z dziewcząt”. W tym wypadku uzus społeczny powoduje, że używane formy, np. „jedna z dziewcząt”, w słownikach poprawnej polszczyzny stopniowo wypierają zgodność gramatyczną rzeczownika z liczebnikiem i czytamy, że poprawna jest już forma „jedna z dziewcząt”, zaś sformułowanie „jedno z dziewcząt” uznane jest za przestarzałe.

Moim zdaniem

Śmiem twierdzić, że w najbliższym czasie niezgodność gramatyczna zwycięży i obejmie także połączenie rzeczownika „dziewczę” z zaimkiem „każda”. Poczekajmy na nowe wydania słowników i obserwujmy, czy pojawi się zgoda na „każda z dziewcząt”.

Barbara Ellwart

Strona korzysta
z plików Cookies.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie. Dowiedz się więcej

escort adana escort adıyaman escort afyon escort ağrı escort aksaray escort amasya escort ankara escort antalya escort ardahan escort artvin escort aydın escort balıkesir escort bartın escort batman escort bayburt escort bilecik escort bingöl escort bitlis escort bolu escort burdur escort bursa escort çanakkale escort çankırı escort çorum escort denizli escort diyarbakır escort düzce escort edirne escort elazığ escort erzincan escort erzurum escort eskişehir escort gaziantep escort giresun escort gümüşhane escort hakkari escort hatay escort ığdır escort ısparta escort istanbul escort izmir escort izmit escort kahramanmaraş escort karabük escort karaman escort kars escort kastamonu escort kayseri escort kilis escort kırıkkale escort kırklareli escort kırşehir escort kocaeli escort konya escort kütahya escort malatya escort manisa escort mardin escort mersin escort muğla escort muş escort nevşehir escort niğde escort ordu escort osmaniye escort rize escort sakarya escort samsun escort şanlıurfa escort siirt escort sinop escort şırnak escort sivas escort tekirdağ escort tokat escort trabzon escort tunceli escort uşak escort van escort yalova escort yozgat escort zonguldak escort