Bałwan, rączka czy kilogram

Gdyby zapytać niespodziewanie, co znaczą lub znaczyły dawniej słowa bałwan, rączka, sztuka, kamień czy beczka, to zapewne nikomu nie przyszłoby do głowy, że wyrazy te
w przeszłości służyły także do nazywania jednostek miar.

Systemy miar stosowane na ziemiach polskich
W Polsce stosowano wiele systemów miar. Było to związane z wpływami ośrodków władzy i handlu. Zdarzało się, że na tym samym obszarze i w tym samym czasie były stosowane różne systemy miar. Efektem starania o powszechne ujednolicenie miar było wprowadzenie jednostek metrycznych, takich jak: metr, kilogram, sekunda,….

Nazwy miar w dawnej Polsce
Najstarsze miary polskie nosiły nazwy rodzime i często opierały się na przeciętnych wymiarach ludzkich, np.:

  • łokieć – to tradycyjna miara nawiązująca do średniej długości ręki od stawu łokciowego do końca palca środkowego, jednostka długości wynosząca ok. 60 cm,
  • stopa – dawna jednostka miary nawiązująca do przeciętnej długości stopy ludzkiej, czyli ok. 30 cm (obecnie przez stopę najczęściej rozumie się stopę angielską wynoszącą 30,480 cm),
  • piędź – dawna miara długości, określana jako odległość między końcami kciuka i palca środkowego, czyli ok. 20 cm,
  • siąg (inaczej sążeń) – to jednostka długości, która miała długość rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny, czyli około 2 m,
  • skok – miara o długości skoku dorosłego człowieka – ok. 1,5 m (w skoku z miejsca),
  • palec – to przeciętna długość palca, równa 24,82 mm.

Wśród staropolskich jednostek rachuby były m.in.:

  • tuzin (słowo pochodzące od łacińskiego duodecym)  – jeszcze dziś czasami używana nazwa ‘12 sztuk’,
  • kopa ­– pięć tuzinów, czyli 60 sztuk (np. jaj), a
  • gros – to 12 tuzinów, a zatem 144 sztuki.

Co ciekawe, użycie 12 – jako podstawy systemu liczbowego – prawdopodobnie pochodzi z Mezopotamii (z aramejskiego systemu liczbowego).

Dawne polskie jednostki można uporządkować na:

  • jednostki rachuby, takie jak: tuzin, mendel, sztyga, izba, kopa,…;
  • handlowe miary długości: sążeń, łokieć, stopa,…;
  • rolne miary długości: zagon (staje), sznur, krok geometryczny, ławka,…;
  • górnicze miary długości, np.: łatr (od. niem. Lachter lub Klachter)  równy – 2,016 m;
  • drogowe miary długości, np.: mila – wynosząca od 7,5 do 8,5 km;
  • rolne miary powierzchni: łan królewski, włóka, morga,…;
  • miary pojemności ciał sypkich: korzec, miarka, garniec, kwarta,…;
  • miary pojemności płynów: beczka, antał, konew, garniec (4 kwarty = 16 kwaterek = 3,7689 litra), kwarta, kwaterka (0,2356 litra)
  • miary masy: centnar, kamień (12,967 kg), funt warszawski, grzywna (0,2026 kg),…;
  • inne miary, np.:
    – papieru: bela (ok. 5000 arkuszy)
    – tkaniny: sztuka (określona ilość tkaniny sprzedawana jako całość)
    – miara soli – bałwan (w Polsce w XVII w.),
    – miara miodu – rączka (ponad 10 garncy, czyli ok. 38 litrów).

Nazw jednostek miar nasi przodkowie stosowali tak wiele, że w jednym artykule nie sposób ich nawet wymienić, ale na zakończenie jeszcze garść informacji o beczce. Ilość płynów, zwłaszcza piwa, wina lub miodu, mierzono często przy pomocy beczki, która w systemie miar wprowadzonym w 1764 r. wynosiła 271,36 litra, a wcześniej – bywało różnie – w zależności od regionu, w którym stosowano tę miarę, i rodzaju płynu – np. beczka miodu stanowiła ok. 48 litrów, zaś beczka piwa lub beczka wina to były jednostki pojemności wynoszące od 130 do 160 litrów.
Barbara Ellwart

Strona korzysta
z plików Cookies.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie. Dowiedz się więcej

adana escort adıyaman escort afyon escort ağrı escort aksaray escort amasya escort ankara escort antalya escort ardahan escort artvin escort aydın escort balıkesir escort bartın escort batman escort bayburt escort bilecik escort bingöl escort bitlis escort bolu escort burdur escort bursa escort çanakkale escort çankırı escort çorum escort denizli escort diyarbakır escort düzce escort edirne escort elazığ escort erzincan escort erzurum escort eskişehir escort gaziantep escort gebze escort giresun escort gümüşhane escort hakkari escort hatay escort ığdır escort ısparta escort istanbul escort izmir escort izmit escort kahramanmaraş escort karabük escort karaman escort kars escort kastamonu escort kayseri escort kilis escort kırıkkale escort kırklareli escort kırşehir escort kocaeli escort konya escort kütahya escort malatya escort manisa escort mardin escort mersin escort muğla escort muş escort nevşehir escort niğde escort ordu escort osmaniye escort rize escort sakarya escort samsun escort şanlıurfa escort siirt escort sinop escort şırnak escort sivas escort tekirdağ escort tokat escort trabzon escort tunceli escort uşak escort van escort yalova escort yozgat escort zonguldak escort marmaris escort bodrum escort alanya escort side escort konyaaltı escort muratpaşa escort manavgat escort çeşme escort sincan escort çankaya escort keçiören escort mamak escort etimesgut escort buca escort konak escort karabağlar escort bornova escort karşıyaka escort bayraklı escort alsancak escort ataşehir escort pendik escort maltepe escort kartal escort kadıköy escort görükle escort atakum escort ayvalık escort deutsche escort berlin escort düsseldorf escort hamburg escort münchen escort stuttgart escort berlin escort düsseldorf escort hamburg escort münchen escort stuttgart escort deutsche escort köln escort ataşehir escort avcılar escort bağcılar escort bahçelievler escort bakırköy escort başakşehir escort bayrampaşa escort bebek escort beşiktaş escort beykoz escort beylikdüzü escort beyoğlu escort çatalca escort çekmeköy escort esenler escort esenyut escort fatih escort gaziosmanpaşa escort güngören escort kadıköy escort kağıthane escort kartal escort küçükcekmece escort maltepe escort pendik escort sancaktepe escort sarıyer escort şile escort silivri escort şişli escort sultanbeyli escort sultangazi escort taksim escort tuzla escort ümraniye escort üsküdar escort zeytinburnu escort