Per aspera ad astra

Co to są latynizmy? Od kiedy są w języku polskim? Które wyrażenia nadal piszemy po łacinie?

O anglicyzmach mówi się często, ale zapożyczeń z innych języków też w polszczyźnie jest dużo. Wyrazy, wyrażenia lub konstrukcje składniowe przyjęte z języka łacińskiego to latynizmy.

Zapożyczenia bezpośrednie i pośrednie

W początkach naszej odrębności językowej najczęściej zapożyczaliśmy słownictwo związane z religią chrześcijańską. Były to znane do dziś wyrazy: anioł, biskup, kościół, msza, pacierz, proboszcz. W średniowieczu i w czasach późniejszych łacina była językiem liturgii, szkolnictwa, sądownictwa, nauki i innych dziedzin życia, dlatego stopniowo pojawiały się takie słowa, jak: atrament, bakałarz, rejestr, akt, apelacja, dekret, dokument, termin, traktat, kolokwium, muzeum, seminarium. Wiele słów zadomowiło się w naszym języku za pośrednictwem języka niemieckiego i czeskiego, np. anioł (czes. anjel < łac. angelus) lub ewangelia (czes. ewanieljum, łac. evangelium).

Znane, ale kłopotliwe

Takie latynizmy, jak: precedens lub adekwatny są współcześnie używane, ale nie zawsze rozumiane i stosowane poprawnie; dlatego przypomnę ich znaczenie.

Precedens (łac. praecedens – ‘poprzedzający’) to:

1. ‘rozstrzygnięcie jakiejś sprawy służące za przykład lub uzasadnienie przy załatwianiu i przewidywaniu spraw analogicznych’;

2. ‘orzeczenie sądu, które ma moc wiążącą w odniesieniu do późniejszych orzeczeń w podobnych sprawach’.

Co ciekawe,słowa: precedensowy i bezprecedensowy mają podobne znaczenie, ale różnią się zakresami użycia i dlatego w niektórych kontekstach możemy je stosować wymiennie, np. decyzje, sytuacje, wydarzenia były precedensowe (bezprecedensowe), natomiast, gdy mówimy o wyrokach sądu lub procesach sądowych, wtedy stosujemy tylko przymiotnik „precedensowy”.

Adekwatny (łac. adaequatus – ‘zrównany, dostosowany’) to: ‘zgodny z czymś, dokładnie czemuś odpowiadający’, na przykład:

Ta definicja jest adekwatna, bo trafnie ujmuje zakres słowa definiowanego.

Zachowanie było adekwatne do sytuacji.

Niektórzy zastanawiają się, czy słowo adekwatny musi występować z przyimkiem „do” (np. adekwatny do rzeczywistości). Zdaniem prof. Mirosława Bańko, „Adekwatny znaczy to samo, co odpowiedni, i tak jak drugie z tych słów może się obyć bez przyimka”.

Do dziś pisane po łacinie

W naszym języku funkcjonuje spora grupa wyrażeń, zwrotów i sentencji, które piszemy po łacinie i wymawiamy tak, jak nakazują to normy tego języka. Należą do nich:

* per aspera ad astra – dosłownie ‘przez ciernie do gwiazd’; a w przenośni ‘przez trudy, cierpienia do sukcesu’;

* pro forma – ‘dla formy, dla zachowania pozorów’;

* ad acta – ‘do akt’, najczęściej używane w wyrażeniu „odłożyć coś ad acta”;

* sensu stricto – ‘w ścisłym znaczeniu’;

* corpus delicti – ‘dowód rzeczowy’;

* in flagranti – ‘na gorącym uczynku’;

* nihil novi – ‘nic nowego’;

* expressis verbis – ‘dobitnie, wyraźnie, bez ogródek’;

* pro memoria – ‘ku pamięci’;

* status quo – ‘istniejący obecnie stan rzeczy’;

* lege artis – ‘wedle wszelkich zasad sztuki’;

* nolens volens – ‘chcąc nie chcąc’;

* Alma Mater – ‘uczelnia macierzysta’ (dosłownie: ‘matka karmiąca’);

* persona non grata – (łac. znacz. ‘osoba niepożądana, niemile widziana’) – dyplomata, którego obecność na terytorium państwa przyjmującego stała się niepożądana;

* cogito, ergo sum – ‘myślę, więc jestem’;

* pro publico bono – ‘dla dobra publicznego, dla dobra ogółu’.

Barbara Ellwart

Strona korzysta
z plików Cookies.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie. Dowiedz się więcej

adana escort adıyaman escort afyon escort ağrı escort aksaray escort amasya escort ankara escort antalya escort ardahan escort artvin escort aydın escort balıkesir escort bartın escort batman escort bayburt escort bilecik escort bingöl escort bitlis escort bolu escort burdur escort bursa escort çanakkale escort çankırı escort çorum escort denizli escort diyarbakır escort düzce escort edirne escort elazığ escort erzincan escort erzurum escort eskişehir escort gaziantep escort gebze escort giresun escort gümüşhane escort hakkari escort hatay escort ığdır escort ısparta escort istanbul escort izmir escort izmit escort kahramanmaraş escort karabük escort karaman escort kars escort kastamonu escort kayseri escort kilis escort kırıkkale escort kırklareli escort kırşehir escort kocaeli escort konya escort kütahya escort malatya escort manisa escort mardin escort mersin escort muğla escort muş escort nevşehir escort niğde escort ordu escort osmaniye escort rize escort sakarya escort samsun escort şanlıurfa escort siirt escort sinop escort şırnak escort sivas escort tekirdağ escort tokat escort trabzon escort tunceli escort uşak escort van escort yalova escort yozgat escort zonguldak escort