Nazwy owoców

Pachnące, soczyste owoce: gruszki, czereśnie, porzeczki, poziomki, arbuzy, pomarańcze lubimy jeść nie tylko jesienią. Nie zastanawiamy się nad etymologią ich nazw, a niektóre mają ciekawą historię. Nazwy owoców w języku polskim pojawiały się w różnych wiekach. Jedne są rdzennie polskie, inne zostały wcześniej lub później zapożyczone.

Porzeczka i poziomka

Ustalenie pochodzenia nazw: porzeczka i poziomka nie stanowi trudności, ponieważ słowo porzeczka wywodzi się od porzecze ‘teren położony nad rzeką’, zaś poziomka – od wyrażenia po ziemi. A zatem – obie nazwy wskazywały na miejsce, gdzie te owoce rosły.

Gruszka

Słowo gruszka pojawiło się w polszczyźnie już w XIII w. na oznaczenie gatunku drzewa. Wyraz pochodzi od prasłowiańskiego rzeczownika *grušьka (krušьka), który jest zdrobnieniem od postaci gruša (kruša). Prawdopodobnie słowo gruša stanowiło pożyczkę bałtosłowiańską. Etymolodzy doszukują się tu wpływu języka irańskiego i zestawiają słowiańskie i bałtyckie formy z kurdyjskimi korêši, kurêši.

Co ciekawe, już na etapie prasłowiańskim zdrobnienie wyparło słowo podstawowe i dlatego najpierw w języku polskim drzewo (na którym rosły gruszki) było nazywane gruszka (a nie grusza), a dopiero od XVIII w. zaczęto stosować nazwę grusza.

Czereśnia

Słowo czereśnia stosowane na oznaczenie drzewa owocowego pojawiło się w polszczyźnie w XVII w., ale – zanim się utrwaliło – miało bogatą historię. Najpierw Prasłowianie przejęli słowo čerša z języka łacińskiego (cerasus ‘czereśnia’), dokąd trafiło ono z greki (kērasos). W wyniku kontaminacji (skrzyżowania) pierwotnych form *psł. čerša ‘czereśnia’ i višьnja ‘wiśnia’ powstał wyraz psł. *čeršьńa ‘czereśnia’. Od tego wyrazu powstały staropolskie (w XIV w.) formy: czrzeszna/czrześnia/trzeszna/traszna. W tym momencie można by się spodziewać stwierdzenia, że od tych form pochodzi obecne słowo: czereśnia. Niestety, nie – język rządzi się swoimi prawami – staropolskie formy w XVII w. wyparła ruska pożyczka (nawiasem mówiąc, także wywodząca się z prasłowiańszczyzny) i to od niej pochodzi współczesna forma czereśnia.

Arbuz

Wyraz arbuz funkcjonował w dawnej polszczyźnie także w formach obocznych: karbuz, garbuz, harbuz, a w XV w. przyjmował również postać karbusz. Co ciekawe, rzeczownik ten wchodził do systemu języka polskiego na drodze dwóch, odległych w czasie, zapożyczeń: najpierw – z języka tureckiego, gdzie istniał rzeczownik karpuz (pochodzący od perskiego słowa: charbūza), a później – z ukraińskiego harbūz.

Pomarańcza

Po raz pierwszy w polszczyźnie pisanej słowo pomarańcza pojawiło się w początkach XVII stulecia i do tej pory funkcjonuje jako nazwa drzewa i owocu. Obok ogólnopolskiego wyrazu pomarańcza i wymarłego już pomorańcza, w gwarach owoc ten nazywano: podmurajec, podmuraniec, pomazaniec i pomeraniec. Wszystkie polskie formy pochodzą od włoskiego wyrażenia pomo d’Arancio znaczącego ‘pomarańcza’.

Przy okazji

Owoce i warzywa z apetytem jedli także nasi przodkowie. O tym, co jadł Mikołaj Rej z Nagłowic, pisał w XVI w. Józef Wereszczyński: „…zawżdy, kiedy przyjechał, pudło śliw jako korzec krakowski, miodu praśnego pół rączki, ogórków surowych wielkie niecułki, grochu w strączkach cztery magierki, na każdy dzień na czco to zawżdy zjadał. A potem z chlebem garniec mleka zjadłwszy, jabłek z kopę…” *)

Barbara Ellwart

*)• korzec krakowski – miara: 43,7 litra

• rączka – miara miodu (ponad 10 garnków)

• niecułka – drewniane, podłużne naczynie wydrążone w jednym kawałku drewna

• magierka – czapka bez daszka

Strona korzysta
z plików Cookies.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie. Dowiedz się więcej

adana escort adıyaman escort afyon escort ağrı escort aksaray escort amasya escort ankara escort antalya escort ardahan escort artvin escort aydın escort balıkesir escort bartın escort batman escort bayburt escort bilecik escort bingöl escort bitlis escort bolu escort burdur escort bursa escort çanakkale escort çankırı escort çorum escort denizli escort diyarbakır escort düzce escort edirne escort elazığ escort erzincan escort erzurum escort eskişehir escort gaziantep escort gebze escort giresun escort gümüşhane escort hakkari escort hatay escort ığdır escort ısparta escort istanbul escort izmir escort izmit escort kahramanmaraş escort karabük escort karaman escort kars escort kastamonu escort kayseri escort kilis escort kırıkkale escort kırklareli escort kırşehir escort kocaeli escort konya escort kütahya escort malatya escort manisa escort mardin escort mersin escort muğla escort muş escort nevşehir escort niğde escort ordu escort osmaniye escort rize escort sakarya escort samsun escort şanlıurfa escort siirt escort sinop escort şırnak escort sivas escort tekirdağ escort tokat escort trabzon escort tunceli escort uşak escort van escort yalova escort yozgat escort zonguldak escort