Śmiać się do rozpuku

Które sformułowanie jest poprawne: śmialiście się czy śmieliście się? Skąd wziął się w języku polskim wyraz śmiech; co znaczył dawniej, a co dziś znaczy? Co to jest rozpuk?

Śmiali się czy śmieli się

Zalecane są formy czasownikowe: śmiali się, śmialiśmy się, śmialiście się (jako ogólnopolskie), ponieważ formy: śmieli się, śmieliśmy się, śmieliście się (pochodzące z gwar mazowieckich), chociaż w niektórych słownikach notowane są jako oboczne, to jednak w najnowszym „Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny” PWN z 2012 r. występują z kwalifikatorem reg., czyli uznane są za regionalizmy.

Etymologia i znaczenie leksemu śmiech

Słowo śmiech jest obecne w języku polskim od XV wieku. Wywodzi się od prasłowiańskiego rzeczownika směχъ (w znaczeniu ‘śmianie się’), utworzonego za pomocą przyrostka χъ od czasownika *smъjati sę ‘śmiać się’, ‘śmieję się’. W staropolszczyźnie śmiechem określano nie tylko czynność ‘śmiania się’ bądź ‘wyśmiewania’, ale także ‘zabawę’, ‘żart’ czy ‘figiel’.

Obecnie, zgodnie z definicją słownikową, śmiać się to:

1. „objawiać wesołość za pomocą swoistego skurczu mięśni twarzy i jednoczesnego wydawania charakterystycznego głosu”, np. Jan, gdy bawił się z dziećmi, śmiał się beztrosko, szczerze, serdecznie.

oraz

2. „wyśmiewać się, drwić z kogoś, z czegoś; lekceważyć kogoś, coś”, np. Umiał śmiać się z największego bólu. Często śmiał się z dziwactw siostry.

We współczesnej polszczyźnie leksem*) „śmiech” występuje także w wielu związkach frazeologicznych, np.:

  • Czyjeś oczy się śmieją, ktoś ma śmiejące się oczy  – ‘czyjeś oczy mają wesoły wyraz’;
  • Oczy się komuś do kogoś lub do czegoś śmieją – ‘ktoś spojrzeniem wyraża swoją sympatię do kogoś; ktoś patrzy na coś pożądliwie, ma na coś ochotę’;
  • Śmiać się do rozpuku, od ucha do ucha, w głos, z całego serca, z całej duszy – ‘bardzo się śmiać, śmiać się serdecznie, głośno’;
  • Śmiać się przez łzy – ‘śmiać się, udawać wesołego, będąc w rzeczywistości smutnym’

oraz

  • Śmiać się z kogoś, z czegoś w kułak – ‘nic sobie z kogoś, z czegoś nie robić, lekceważyć kogoś, coś; nie zdradzać się z tym, że się z kogoś, z czegoś śmieje, wyśmiewa’;
  • Śmiać się komuś w nos, śmiać się komuś w oczy, w żywe oczy – ‘nic sobie z kogoś, z czegoś nie robić, otwarcie się wyśmiewać’.

Tajemniczy rozpuk

Dawniej słowo rozpuk oznaczało ‘rozpęknięcie się’; dziś występuje tylko w związkach frazeologicznych „śmiać się do rozpuku” albo „zaśmiewać się do rozpuku” – co oznacza: ‘bardzo się śmiać, zanosić się śmiechem’.

***

Jak widać, lubimy słowo śmiech; świadczy o tym także ilość popularnych przysłów i potocznych powiedzonek, (np. Śmiać się jak głupi do sera – ‘śmiać się bez powodu, bezmyślnie’, albo Ten się śmieje, kto się śmieje ostatni) oraz częste występowanie tego leksemu w literaturze pięknej.

***

Jest wiosna, piękna pora roku, nastrajająca optymizmem; przed nami lato, czas urlopów, a zatem życzę naszym Czytelnikom wielu okazji do radości i do szczerego śmiechu.

Barbara Ellwart

*) Leksem – wyraz rozumiany jako abstrakcyjna jednostka systemu słownikowego języka. Składa się na nią znaczenie leksykalne oraz zespół wszystkich funkcji gramatycznych, jakie dany leksem może spełniać, a także zespół form językowych reprezentujących w tekście leksem w jego poszczególnych funkcjach. Przykładowo wyrazy czytać, czytamczytali, przeczytasz są formami tego samego leksemu. 
Strona korzysta
z plików Cookies.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie. Dowiedz się więcej

escort adana escort adıyaman escort afyon escort ağrı escort aksaray escort amasya escort ankara escort antalya escort ardahan escort artvin escort aydın escort balıkesir escort bartın escort batman escort bayburt escort bilecik escort bingöl escort bitlis escort bolu escort burdur escort bursa escort çanakkale escort çankırı escort çorum escort denizli escort diyarbakır escort düzce escort edirne escort elazığ escort erzincan escort erzurum escort eskişehir escort gaziantep escort giresun escort gümüşhane escort hakkari escort hatay escort ığdır escort ısparta escort istanbul escort izmir escort izmit escort kahramanmaraş escort karabük escort karaman escort kars escort kastamonu escort kayseri escort kilis escort kırıkkale escort kırklareli escort kırşehir escort kocaeli escort konya escort kütahya escort malatya escort manisa escort mardin escort mersin escort muğla escort muş escort nevşehir escort niğde escort ordu escort osmaniye escort rize escort sakarya escort samsun escort şanlıurfa escort siirt escort sinop escort şırnak escort sivas escort tekirdağ escort tokat escort trabzon escort tunceli escort uşak escort van escort yalova escort yozgat escort zonguldak escort