Tajemnice dzielnic Gdańska

Nazwy dzielnic Gdańska mają różną etymologię; jedne łatwo rozszyfrować, inne nadal są trudne do wyjaśnienia, ale są i takie, jak na przykład Oliwa, których pochodzenie z pozoru nie powinno budzić wątpliwości, a jednak niejednego mieszkańca tej pięknej dzielnicy wyjaśnienie nazwy zaskoczy.

 

Brzeźno

Dzielnica miasta położona nad Zatoką Gdańską dawniej była wsią rybacką. Najstarsze zapisy nazwy pochodzą z XIV i XV wieku: Bresno z 1323 r., a Bresin z 1480 r. Różnice w zapisie nazwy (jedna zakończona na „-no”, druga na „-in”) stanowią potwierdzenie typowego niemieckiego pomieszania słowiańskich nazw. Postać Brzeźno jest udokumentowana w 1881 r. Nazwa Brzeźno1) została utworzona od wyrazu pospolitego brzoza poprzez dodanie formantu „-no”. Prawdopodobnie najpierw stanowiła nazwę jeziora, a potem osady i wsi.

Istnieje także hipoteza, że nazwa odnosi się do nadmorskiego położenia i powstała od słowa brzeg.

Uwaga! Przymiotnik od nazwy Brzeźno to – brzeźnieński, np. brzeźnieński park, brzeźnieńska plaża.

 

Oliwa

Na terenie gdańskiej dzielnicy Oliwa znajdowała się niegdyś osada słowiańska. W 1188 r. powstał tu klasztor cysterski. Najstarsze zapisy nazwy Oliwa pochodzą z XII wieku; wszystkie – zarówno łacińskie, jak i niemieckie oraz polskie – dadzą się odczytać jako Oliwa, np.: Olyva, Oliua, Oleva, Olywa (1491 r.), Oliva (1534 r.). Etymologia nazwy Oliwa budzi wiele wątpliwości. Powszechnie uważa się, że nazwę nadali cystersi, nawiązując do Góry Oliwnej (łac. mons Olivarum) w Jerozolimie. Jednak osada istniała już przed założeniem klasztoru i dlatego językoznawcy dowodzą, że jej miano pochodzi od nazwy rzeki *Oławy2) lub *Olawy. Jedni uważają, że nazwa rzeki wywodziła się od rzeczownika nazywającego rodzaj piwa, bo woda w rzece miała barwę piwa, inni – że nazwa zawierała pierwiastek praindoeuropejski o znaczeniu ‘wilgoć, wodnistość, śluzowatość, śliskość’ lub pierwiastek o znaczeniu ‘biały’. Profesor Górnowicz3) pisał, że miejscowość przybrała postać Oliwa w wyniku skojarzenia starej nazwy rzeki z podobnie brzmiącą – Góra Oliwna. Niezwykła w polskiej toponimii nazwa Oliwa doczekała się wielu legend i ludowych opowieści, w których nawiązywano do gałązki oliwnej lub drzewka oliwnego.

 

Polanki

W Oliwie znajduje się ulica Polanki, która przez wieki była głównym traktem pocztowym prowadzącym z Gdańska, przez Wrzeszcz, do znajdującego się w Oliwie opactwa cystersów.

Najstarszy zapis Polane pochodzi z 1279 r. Mamy tu przykład typowego dla niemieckiego zastępowania końcówki „-y” przez końcówką „-e”. Nazwa wywodzi się od rzeczownika polana, znaczącego ‘łąka w lesie’. Nazwa z czasem uległa zdrobnieniu i dlatego mamy: Polanki.

Uwaga! Przymiotnik od rzeczownika Polanki brzmi – polanecki, np. polanecki dwór.

 

Jelitkowo

Przy ujściu Oliwskiego Potoku mieści się nadmorska część Gdańska – Jelitkowo; dawniej wieś rybacka. Najstarszy zapis nazwy Jelitkowo pochodzi z 1570 r. W dokumentach widnieją też zapisy typu Glotkowo, wynikające z niemieckiego mieszania „j” z „g”. Jelitkowo jest nazwą dzierżawczą (wskazującą na właściciela), powstałą od nazwy osobowej Jelitko i formantu „-owo”. Jak dowodził Górnowicz, nazwa Jelitkowo nie ma nic wspólnego z wyrazami „głód” lub „głodowy”; chociaż i takie etymologie się pojawiały.

Barbara Ellwart

 

1) Brzeźno to nazwa topograficzna, czyli związana z ukształtowaniem, wyglądem i właściwościami terenu.

2) Zrekonstruowane formy oznacza się gwiazdką: *.

3) Hubert Górnowicz (1922-1986) – językoznawca, prof. Uniwersytetu Gdańskiego.

 

Tajemnice dzielnic Gdańska (cz. 2)

W części pierwszej artykułu o tajemnicach dzielnic Gdańska poznaliśmy etymologię nazw: Brzeźno, Oliwa, Polanki, Jelitkowo, tym razem będziemy rozszyfrowywali pochodzenie nazw: Wrzeszcz, Przymorze, Zaspa, Żabianka i Orunia.

 

Wrzeszcz

Historia Wrzeszcza, podobnie jak i innych dzielnic Gdańska, sięga dawnych wieków. Po raz pierwszy osada została wspomniana w dokumencie księcia Świętopełka z 1263 r.

Nazwa Wrzeszcz1) pochodzi od rzeczownika „wrzos”, bo niegdyś na tych terenach znajdował się las z wrzosowiskiem.

Najstarsze zapisy nazwy to m.in.: Vriezst (1263 r.), Vriest (1283 r.) Vriscze, Vrieze (1295 r.) – odczytywane jako Wrzeszcz.

Uwaga! Przymiotnik od rzeczownika Wrzeszcz brzmi: wrzeszczański, np. wrzeszczański wiadukt, wrzeszczańska Galeria Bałtycka.

 

Przymorze

Dzisiejsze Przymorze to obszar w północnej części Gdańska, zaś pierwotnie była to wieś. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z XI w., zaś najstarsze zapisy nazwy pojawiły się wśród nazw wsi oliwskiego klasztoru w XIII w. W 1279 r. wieś zapisano jako Primore, a w 1283 r. jako Prsimore. Przymorze to nazwa topograficzna utworzona od wyrażenia przyimkowego przy morzu.

 

Zaspa

Współczesna część Gdańska granicząca z Przymorzem, zwana Zaspą, powstała na terenie zajmowanym do 1974 r. przez lotnisko. Pierwotnie Zaspą nazywano osadę, a później wieś położoną nad jeziorem Zaspa. Najstarsze wzmianki o niej pochodzą z przełomu XII i XIII w., kiedy to była stanicą rybacką.

Nazwa, obecnie już nieistniejącego, jeziora pochodziła prawdopodobnie od nazwy piaszczystego pagórka *Zaspa2), a ta z kolei od kaszubskiego wyrazu zaspa, znaczącego ‘pagórek usypany z piasku’; a zatem Zaspa jest nazwą topograficzną.

Pierwsze zapisy nazwy wyglądały następująco: Saspa (1235 r.), Zaspa (1283 r.). Przejściowo w XVII w. i zaraz po II wojnie światowej stosowano nazwę w liczbie mnogiej „Zaspy”, ale w 1948 r. przywrócono tradycyjną nazwę Zaspa w liczbie pojedynczej.

Uwaga! Przymiotnik od rzeczownika Zaspa brzmi: zaspiański, np. zaspiański park.

 

Żabianka

Dzielnica Gdańska zwana Żabianką (oficjal.: Żabianka-Wejhera-Jelitkowo-Tysiąclecia), granicząca z Sopotem, to niegdyś osada, której historia sięga XVII/XVIII w.

Żabianka jest nazwą topograficzną powstałą od nazwy stawu, który dziś już nie istnieje. Najpierw nazwa składała się z dwóch wyrazów: Żabi Staw, a później z przymiotnika „żabi” i formantu „-anka” powstał rzeczownik Żabianka.

Uwaga! Przymiotnik od rzeczownika Żabianka brzmi: żabianecki, np. żabianecki deptak.

 

Orunia

Dzisiejsza południowa część Gdańska – Orunia – niegdyś była osadą, a potem wsią. W 1356 r. osada nazywała się Orana (czyt.: Orania). Z kolei ta nazwa wywodziła się od rzeki Orani3).

Istnieją dwie hipotezy dotyczące etymologii nazwy rzeki Orania. Jedna wskazuje na pochodzenie nazwy od staro-cerkiewno-słowiańskiego wyrazu (zawierającego rdzeń *or-) znaczącego ‘koń’ i wtedy Orania byłaby nazwą ‘rzeki rwącej, prędko płynącej jak pęd rumaka’, zaś druga – od czasownika orać i wówczas Orania byłaby ‘rzeką żłobiącą, orzącą dno’.

Nazwa osady (a potem wsi) Orania zmieniła się na Orunia, ponieważ w gwarach kaszubskich samogłoska „a” pod wpływem spółgłoski nosowej „n” uległa zwężeniu do „u”. Już w 1749 r. pisano Orunia. Tę kaszubską postać Orunia w 1948 r. uznano za nazwę urzędową.

Barbara Ellwart

 

1) Wrzeszcz to nazwa topograficzna – związana z ukształtowaniem, wyglądem i właściwościami terenu.

2) Zrekonstruowane formy oznacza się gwiazdką: *.

3) Rzeka Orania dziś nazywa się Oruński Potok.

 

Strona korzysta
z plików Cookies.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie. Dowiedz się więcej

adana escort adıyaman escort afyon escort ağrı escort aksaray escort amasya escort ankara escort antalya escort ardahan escort artvin escort aydın escort balıkesir escort bartın escort batman escort bayburt escort bilecik escort bingöl escort bitlis escort bolu escort burdur escort bursa escort çanakkale escort çankırı escort çorum escort denizli escort diyarbakır escort düzce escort edirne escort elazığ escort erzincan escort erzurum escort eskişehir escort gaziantep escort gebze escort giresun escort gümüşhane escort hakkari escort hatay escort ığdır escort ısparta escort istanbul escort izmir escort izmit escort kahramanmaraş escort karabük escort karaman escort kars escort kastamonu escort kayseri escort kilis escort kırıkkale escort kırklareli escort kırşehir escort kocaeli escort konya escort kütahya escort malatya escort manisa escort mardin escort mersin escort muğla escort muş escort nevşehir escort niğde escort ordu escort osmaniye escort rize escort sakarya escort samsun escort şanlıurfa escort siirt escort sinop escort şırnak escort sivas escort tekirdağ escort tokat escort trabzon escort tunceli escort uşak escort van escort yalova escort yozgat escort zonguldak escort