Uczestnicy Konferencji „W obronie godności zawodu nauczyciela”, zorganizowanej przez Międzyregionalną Sekcję Oświaty i Wychowania NSZZ „Solidarność” w Gdańsku przy współpracy Krajowej Sekcji Oświaty i Wychowania NSZZ „Solidarność”, która odbyła się 14 kwietnia 2026 roku, zapoznali się z wynikami badania ankietowego przeprowadzonego wśród nauczycieli oraz wysłuchali wystąpień prelegentów: dr. hab. Grzegorza Grochowskiego, dr Małgorzaty Sitarczyk, sekretarza Krajowej Sekcji Oświaty i Wychowania Marcina Podlewskiego, lek. medycyny Doroty Całus-Kani, pedagoga specjalnego Brygidy Giełdon, Rzecznika Dyscyplinarnego dla Nauczycieli przy Wojewodzie Pomorskim Beaty Sobańskiej-Zając, mecenasa Tomasza Gryczana.

 Łącznie w anonimowym badaniu ankietowym udział wzięło 1212 nauczycieli z województwa pomorskiego.

Ankieta obejmowała trzy obszary. Pierwszy dotyczył nadania wagi problemom, z którymi nauczyciel boryka się w codziennej pracy. To ich ranking:

1. Stres, zmęczenie.
2. Biurokracja.
3. Zachowanie uczniów na lekcjach.
4. Konflikty z rodzicami/roszczeniowość rodziców.
5. Atmosfera pracy.
6. Brak zawodowego uznania.
7. Brak nauczycieli współorganizujących kształcenie.
8. Ograniczenia w zadawaniu prac domowych.
9. Mobbing.
10. Nadmiar zastępstw.

Wykaz ten pokazuje, że najważniejszymi dla nauczycieli są problemy bezpośrednio ich dotykające, mające wpływ na ich zdrowie, poczucie zmęczenia, wypalenie zawodowe.

Nauczyciele przeżywają doświadczenie degradacji prestiżu zawodu, podważania autorytetu nauczyciela i społecznego niedocenienia jego pracy.

W tym zestawieniu widać, jak wielu nauczycieli uważa biurokrację szkolną za poważny problem w codziennej pracy. Nadmierne przeciążenie pracą administracyjną jest jedną   z przyczyn wypalenia zawodowego nauczycieli.

W badaniu nauczyciele sygnalizują także częsty brak dyscypliny szkolnej, czyli niewłaściwe zachowania uczniów na lekcjach.

            Drugi obszar badania ankietowego dotyczył wskazania tego, co powinno się zmienić w polskiej szkole. Pytania są aktualne w obliczu planów reformy edukacji „Kompas Jutra”, której wdrażanie ma się rozpocząć 1 września 2026 r. (od przedszkola oraz I i IV klasy szkół podstawowych). Tu hierarchia oczekiwanych działań i zmian okazała się następująca:

1. Wynagrodzenia/system wynagrodzeń.
2. Liczba uczniów w klasie z różnymi dysfunkcjami bez wsparcia specjalistów. 
3. Stabilność i przejrzystość prawa oświatowego.
4. Zbyt częste wprowadzanie zmian programowych.
5. Liczba uczniów w klasie.
6. Wprowadzenie urlopu na żądanie nauczycieli.
7. Zmiany w przepisach dotyczących postepowania dyscyplinarnego.
8. Awans zawodowy.
9. Częstotliwość zebrań i szkoleń rad pedagogicznych.
10. Zbyt dużo imprez szkolnych/ akcji utrudniających realizację podstaw programowych.

Można więc powiedzieć, że główne oczekiwanie pozostaje niezmienne. Za najważniejszy problem do rozwiązania, który zauważają nauczyciele, to sprawa wynagrodzeń.

Badanie ukazuje, jak poważnym problemem jest edukacja włączająca związana z dużą liczbą uczniów z różnymi dysfunkcjami w jednej klasie, co może zaburzać odpowiednią realizację podstaw programowych, powodować obniżenie wymagań, utrudniać przygotowanie do egzaminów, ale także utrzymanie dyscypliny szkolnej.

Jako znaczący problem nauczyciele odbierają zbyt częste zmiany przepisów  oświatowych i podstaw programowych. To grozi obniżeniem poziomu nauczania, umiejętności, poczucia tożsamości narodowej, regresem szkół publicznych, słabszym przygotowaniem absolwentów do dalszego kształcenia, czy znalezienia się na rynku pracy. Usuwanie ważnych wydarzeń historycznych, lektur budzi sprzeciw, a także narusza literę preambuły Ustawy o systemie oświaty z 7 września 1991 r.: „Nauczanie i wychowanie – respektując chrześcijański system wartości – za podstawę przyjmuje uniwersalne zasady etyki. Kształcenie i wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości Ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturowego, przy jednoczesnym otwarciu się na wartości kultur Europy i świata”(od 14 grudnia 2016 r. ustawa Prawo oświatowe). Zmianom programowym nie może towarzyszyć także redukcja liczby godzin w ramowych planach nauczania.

W badaniu ankietowym nauczyciele (respondenci) odpowiadali także na pytania:

– Czy uważasz, że uczniowie mają zbyt wiele praw czy obowiązków? Tu wskazano na: Raczej zbyt wiele (36,9%), Zbyt wiele (36,3%).

– Czy w ostatnich 12 miesiącach spotkałeś się z konfliktową sytuacją z rodzicami? Tu wskazano na: Tak, kilka razy (34,2%), Nie (33,5%).

– Osoba/ instytucja wspierająca nauczyciela? Tu najwięcej wskazań padło na: Inna osoba (42,2%), Dyrektor (34,7%).

– Sposób radzenia sobie ze stresem. Tu najwięcej wskazań było na: mam wsparcie rodziny, przyjaciół, związku zawodowego (69,0%), aktywnie uprawiam sport (34,9%), wspiera mnie moja duchowość/religia (29,6%).

W odpowiedziach na pytania otwarte ankiety („Inne”) zwracano między innymi uwagę na: dyżury śródlekcyjne (ich nadmiar, brak możliwości odpoczynku, przygotowania technicznego do kolejnej lekcji, przeprowadzenia pilnej rozmowy z uczniem, rodzicem lub nauczycielem); brak środków pieniężnych na organizowanie zajęć wyrównawczych; brak konsekwencji prawnych z powodu nieobecności uczniów w szkole; przewaga spraw wychowawczych nad nauczaniem; brak szacunku do nauczycieli ze strony władz, rodziców i uczniów; wielogodzinna praca w domu; chaos informacyjny dotyczący regulacji prawnych dotyczących np. rozliczania i wypłacania godzin ponadwymiarowych.

Uwaga: całość wyników badania ankietowego wraz z omówieniem opracowania „Wyzwania we współpracy z rodzicami na podstawie doświadczeń nauczycieli”, są jednym z załączników konferencji. Zostaną opublikowane w całości na stronie internetowej Sekcji: www.solidarnosc.gda.pl

Podczas konferencji zostały omówione wymienione poniżej problemy:

1. Ochrona prawna zawodu nauczyciela. Zawód nauczyciela winien być w systemie prawa szczególnie chroniony, gdyż wiąże się z wykonywaniem zadań edukacyjnych, wychowawczych i opiekuńczych w imieniu państwa. Stąd potrzeba wspierania przez organy prowadzące i dyrektorów szkół nauczycieli w rozwiązywaniu konkretnych problemów wychowawczych. W art. 63 ust. 1 ustawy Karta nauczyciela czytamy: Nauczyciel korzysta w związku z pełnieniem obowiązków służbowych z prawa do ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych na zasadach określonych w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2024 r. poz. 17). Z kolei wust.2 ustawodawca podkreśla, że organ prowadzący szkołę i dyrektor szkoły są obowiązani z urzędu występować  w obronie nauczyciela, gdy ustalone dla nauczyciela uprawnienia zostaną naruszone. Nauczyciele często nie czują wsparcia ze strony pracodawcy w sytuacjach, o których mowa powyżej. Stąd potrzeba stosowania przepisów Karty Nauczyciela w praktyce oraz promowanie wiedzy na ten temat wśród pracowników oświaty.
2. Godne płace nauczycieli. Priorytetem Rządu i parlamentu RP powinno być zadbanie o godność/prestiż zawodu nauczyciela poprzez godziwe płace, uniezależnienie wynagrodzeń pracowników oświaty od decyzji politycznych i wprowadzenie mechanizmu naliczania wynagrodzeń od wskaźników gospodarczych – przeciętnego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw. Ważne, by płace nauczycieli były zależne od wzrostu gospodarczego państwa. W ten sposób uwzględniona byłaby ważna rola zawodu nauczyciela oraz prawo tej grupy zawodowej do korzystania z owoców rozwoju gospodarczego. Zwiększyłoby również zainteresowanie zatrudnieniem w oświacie przez absolwentów wyższych uczelni.

Polska plasuje się w dolnej części zestawień – zarówno pod względem poziomu płac, jak i ich relacji do wynagrodzeń osób z wyższym wykształceniem w innych zawodach. W wielu krajach OECD nauczyciele zarabiają od kilkudziesięciu do nawet 100% więcej niż w Polsce. Jednocześnie Polska przeznacza na edukację relatywnie mniejsze środki niż przeciętnie kraje OECD. Wydatki na oświatę wynoszą ok. 4,1–4,6% PKB, podczas gdy średnia OECD to ok. 4,7–4,9% PKB.

Problem wydaje się ważny także w obliczu reformy „Kompas Jutra”, która nakłada na nauczycieli nowe obowiązki i zadania, bez znaczącego wzrostu wynagrodzeń.

• Biurokracja. Należy podjąć działania na poziomie krajowym ograniczające biurokrację szkolną. Opracowany w województwie pomorskim (we współpracy związków zawodowych, Kuratorium Oświaty i dyrektorów) dokument „Ograniczenie formalności i procedur w codziennym funkcjonowaniu jednostek oświaty” nie przyniósł zakładanych efektów, czyli ograniczenia dokumentacji szkolnej do niezbędnego minimum.

Problemem nie jest jedynie biurokracja rozumiana jako dokumentacja, lecz także coraz większe rozproszenie czasu pracy nauczyciela i odbieranie mu przestrzeni na spokojne przygotowanie zajęć, odpoczynek oraz rzeczywiste nauczanie. Nie stanowi wyłącznie uciążliwości organizacyjnej, lecz staje się problemem godnościowym i ustrojowym.

Prowadzi do osłabienia autonomii zawodowej nauczyciela, ogranicza czas przeznaczony na rzeczywistą pracę dydaktyczną i wychowawczą, a zarazem sprzyja kulturze lęku, asekuracji i przerzucania odpowiedzialności. Tam, gdzie nauczyciel nie czuje się traktowany jak osoba odpowiedzialna i godna zaufania, z czasem słabnie jego gotowość do dawania z siebie więcej niż wymaga minimum. Nie stać nas na dalsze marnotrawienie tego kapitału.

Stąd każdy nowy obowiązek dokumentacyjny nakładany na nauczycieli i szkoły powinien wiązać się z likwidacją innego obowiązku administracyjnego albo z jasnym wykazaniem jego niezbędności. Bez takiej zasady szkoła pozostaje przestrzenią narastania formalności, które nie służą ani jakości nauczania, ani bezpieczeństwu, lecz przede wszystkim  instytucjonalnej asekuracji.

Konieczna jest także ochrona czasu nauczyciela przeznaczonego na przygotowanie zajęć, sprawdzanie prac, kontakt z uczniami i rodzicami oraz działania wychowawcze. Czas ten nie może być w sposób nieograniczony konsumowany przez nadmiar sprawozdań, zestawień, doraźnych poleceń i czynności administracyjnych, które rozbijają rytm pracy szkoły i zwiększają poziom stresu oraz zmęczenia.

Ograniczenie biurokracji szkolnej powinno iść w parze z odbudową wiary w nauczycielską pasję zawodową, inicjatywę i odpowiedzialność. Nadmierna formalizacja jest bowiem nie tylko obciążeniem organizacyjnym, ale także wyrazem niedowierzania wobec profesjonalizmu środowiska nauczycielskiego. A tam, gdzie nauczyciel nie czuje się traktowany jak osoba odpowiedzialna i godna zaufania, z czasem słabnie jego gotowość do dawania z siebie więcej niż wymaga minimum. Nie stać nas na dalsze marnotrawienie tego kapitału.

• Dodatek za wychowawstwo. Konieczny jest wzrost minimalnego dodatku za wychowawstwo. Wprowadzony w 2019 roku minimalny dodatek w wysokości 300 zł, z uwagi na znaczącą inflację, utracił wyjściową wartość, a zadania wychowawcze pozostają wciąż bardzo ważne i stają się coraz trudniejsze. Bardzo wiele organów prowadzących, w której gestii jest ustalanie dodatków funkcyjnych, nie podniosło przez 6 lat tej kwoty.
• Prace domowe. Należy przeciwdziałać negatywnym skutkom zniesienia prac domowych. Odejście od nich w szkołach podstawowych, ale też plany odchudzania programów, redukcje godzin, mogą wpłynąć na jakość wiedzy i nabytych przez uczniów umiejętności. Może też to skutkować np. brakiem poczucia obowiązkowości, umiejętności organizacji pracy własnej. Ponadto brak prac domowych skutkuje zdecydowanym obniżeniem motywacji do nauki szkolnej i spadkiem pozycji wiedzy w systemie wartości młodego pokolenia. Grozi także obniżeniem rangi szkół publicznych, uzależnieniem osiąganego poziomu wiedzy i wykształcenia uczniów od statusu materialnego ich rodziców.
• Edukacja włączająca. Zagrożenia płynące ze zbyt szerokiego wdrażania edukacji włączającej, bez odpowiednich uregulowań prawnych, np. w odniesieniu do liczby uczniów w klasie na wszystkich poziomach edukacyjnych, czy też braku rozumienia potrzeby zatrudnienia nauczycieli współorganizujących dla wszystkich uczniów ze specjalnymi potrzebami, niekorzystnie wpływa na jakość edukacji pozostałych uczniów i poczucie ładu pracy przez nauczycieli. Praca nauczyciela w tych klasach jest niezwykle trudna, stąd uczestnicy Konferencji popierają wniosek KSOiW NSZZ „Solidarność” skierowany do MEN ws. objęcia dodatkiem za trudne lub uciążliwe warunki pracy nauczycieli realizujących kształcenie uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi w szkołach ogólnodostępnych.

Uczestnicy Konferencji dobrze przyjęli zmianę przepisów polegającą na obowiązku przesyłania orzeczeń przez poradnie psychologiczno-pedagogiczne do jednostek systemu oświaty – do przedszkoli, szkół i placówek, do których uczęszcza dziecko lub uczeń. Jednakże rodzice będą na to musieli wyrazić zgodę, co może być czasami problematyczne. Dodatkowo postulujemy, aby zalecenia zawarte w opinii  a dotyczące pracy z dzieckiem jaką mają wykonywać nauczyciele i rodzice były przedmiotem ewaluacji ze strony poradni. Dotychczas bowiem jest tak, że to rodzice rozliczają nauczycieli z zaleceń dotyczących pracy korekcyjno – kompensacyjnej z dzieckiem, sami często zapominając o własnych obowiązkach w tym zakresie

• Zagrożenia zdrowotne w pracy nauczyciela. Chorobami zawodowymi typowymi dla nauczycieli są choroby narządu głosu, wynikające z narażenia na nadmierny wysiłek głosowy. Praca nauczyciela, wyraża się jednak nie tylko  w intensywnym używaniu głosu, ale także długotrwałym utrzymywaniu pozycji stojącej/siedzącej oraz podleganiu przewlekłemu stresowi w środowisku pracy, co wymaga zastosowania działań profilaktycznych, polegających nie tylko na ochronie narządu głosu, ale również na zapobieganiu chorobom układu ruchu oraz utrzymaniu zdrowia psychicznego. W obliczu dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości oraz stale rosnącym oczekiwaniom i wymaganiom w sferze edukacji, zawód nauczyciela wymaga także szeroko rozumianego wsparcia społecznego, aby sprostać licznym wyzwaniom stawianym przed tym zawodem.

Potrzebne są szkolenia  w kierunku poznania zasad odpowiedniej emisji głosu, zasad ochrony narządu głosu, słuchu, sposobów zwiększania odporności na sytuacje stresogenne.

• Równowaga praw i obowiązków w szkole. Za niezbędne uznano podjęcie działań dotyczących zachowania równowagi pomiędzy prawami i obowiązkami uczniów i rodziców  oraz szkół i nauczycieli. Nauczyciele nie posiadają skutecznych narzędzi oddziaływania na respektowanie dyscypliny szkolnej. Uczestnicy Konferencji negatywnie ocenili projekt MEN dotyczący powołania Urzędu Rzecznika Praw Ucznia. Uczeń w szkole ma swoich rzeczników w osobie wychowawcy, pedagoga, opiekuna samorządu szkolnego. Powołanie rzecznika praw ucznia nie będzie służyło poprawie prestiżu zawodu nauczyciela. Warto bowiem pamiętać, że autorytet i prestiż zawodu nauczyciela stanowi sam w sobie wartość wychowawczą.
• Odpowiedzialność rodziców. Podejmowanie stałych działań na rzecz pedagogizacji rodziców (opiekunów), w tym informowania o tym, że szkoła spełnia jedynie pomocniczą – w stosunku do rodziców – rolę wychowawczą oraz o odpowiedzialności prawnej za czyny popełniane w środowisku szkolnym. Istnieje konieczność uregulowań prawnych, które usankcjonują  odpowiedzialność rodziców za publiczne oskarżanie nauczycieli np. w mediach społecznościowych. Na szczególne podkreślenie zasługuje skala konfliktów nauczycieli z rodzicami. Nie mają one charakteru marginalnego, lecz stają się trwałym elementem codzienności szkolnej. Z odpowiedzi ankietowych i opisów sytuacji konfliktowych wynika, że spory te najczęściej dotyczą oceniania, zachowania uczniów, podważania kompetencji nauczycieli oraz przerzucania na szkołę odpowiedzialności za problemy wychowawcze. W wielu przypadkach nauczyciele doświadczają przy tym niewystarczającego wsparcia instytucjonalnego, co dodatkowo pogłębia poczucie osamotnienia i obciążenia.
• Postępowania dyscyplinarne. Uczestnicy Konferencji z dużą ostrożnością przyjęli zmiany zaproponowane przez resort edukacji w przedmiocie odpowiedzialności dyscyplinarnej nauczycieli. W ich ocenie istotne jest wypracowanie nowych rozwiązań na kształt sądów koleżeńskich, które funkcjonują w ramach innych zawodów zaufania publicznego. Uczestnicy postulują ograniczenie liczby postępowań dyscyplinarnych, poprzez zmianę art. 75 ust. 2a Ustawy Karta Nauczyciela nakładającego na dyrektora szkoły obowiązek zawiadomienia rzecznika dyscyplinarnego o podejrzeniu popełnienia przez nauczyciela czynu naruszającego prawa i dobra dziecka. Apelowano o wzmocnienie roli MEDIACJI w sytuacjach konfliktowych. Za bardzo budujący uznano przekaz  wystąpienia Rzecznika Dyscyplinarnego dla Nauczycieli, że nie każdy błąd nauczyciela powinien być rozpatrywany dyscyplinarnie. Ważne jest rozróżnienie między błędem, a poważnym naruszeniem prawa lub zasad etyki.
• W dyskusji zgłoszono ponadto:
• Sprawę ew. wprowadzenia dokumentu Standardy ochrony nauczyciela, chroniącego przed naruszeniem dóbr osobistych, ochroną przed agresją uczniów, rodziców i nadmiernym przeciążeniem pracą.
• Wniosek o opracowanie narzędzi do weryfikacji pracy dyrektora szkoły (placówki oświatowej) w trakcie pełnienia kadencji. Zwracano uwagę, że brak takich narzędzi prowadzi do nagannych zachowań w miejscu pracy ze strony kadry zarządzającej, obniża efektywność pracy, zmniejsza zaangażowanie i motywację nauczycielską, wpływa na jej stan zdrowia.
• Problem przeciążenia nauczycieli dyżurami na przerwach śródlekcyjnych.
• Potrzebę ustalenia ministerialnych stawek minimalnego dodatku w szkolnictwie specjalnym.
• Postulat przywrócenia dodatku za wychowawstwo w bursach szkolnych.

Uczestnicy Konferencji przypominają, że podstawową powinnością nauczyciela – zgodnie z art. 6 ustawy Karta Nauczyciela – jest dbałość o należyty przekaz wiedzy i umiejętności oraz oddziaływanie wychowawcze wobec powierzonych mu uczniów. Szkoła ma kształcić, pomagać rodzinom w procesie wychowania, stawiać jasne wymagania. Konieczne są wartościowe i sprawdzone programy nauczania oraz konkretny system wychowawczy. Niezwykle ważna jest także bezstronność ideologiczna szkół i nauczycieli.

Obrona godności zawodu nauczyciela wymaga objęcia troską jego autonomii, sumienia zawodowego oraz możliwości do rozumnego działania w granicach prawa. Szkoła nie może być organizowana wyłącznie według logiki formalnej zgodności, gdyż prowadzi to do zaniku odpowiedzialności osobistej, osłabienia etosu zawodu i utrwalenia postaw oportunistycznych.

Trzeba widzieć zagrożenie, że za pewien czas dobra edukacja w polskich szkołach może okazać się niemożliwą, a pozycja nauczyciela – żadna. Należy zrobić wszystko co możliwe, aby nauczyciel, który wykonuje zawód decydujący o przyszłości Polski, nie pozostał sam.

Na podstawie przeprowadzonej ankiety, wypowiedzi prelegentów-ekspertów oraz  dyskusji uczestnicy Konferencji przyjęli LIST skierowany do Ministerstwa Edukacji Narodowej.

W imieniu uczestników Konferencji, 

        Anna Kocik                                           Bożena Brauer                             Wojciech Książek

zastępca przewodniczącej                             przewodnicząca                     zastępca przewodniczącej

            Sekcji                                                        Sekcji                                           Sekcji