Od 1 stycznia 2026 r. będą obowiązywać nowe zasady pisowni polskiej – wprowadzone przez Radę Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk¹⁾

Zmiany zasad pisowni polskiej, obowiązujące od 1 stycznia 2026 r., zostały ujęte w 11 punktach. Dotyczą one: pisowni wielką i małą literą, pisowni łącznej i rozdzielnej oraz pisowni z łącznikiem „-”. Jak podaje RJP, celem zmian jest uproszczenie i ujednolicenie zapisu poszczególnych grup wyrazowych i połączeń, a także eliminacja wyjątków i przepisów, których zastosowanie jest z różnych powodów problematyczne; a tym samym – spowodowanie zmniejszenia liczby błędów językowych.

1. Nazwy mieszkańców

Wielką literą będą pisane nazwy mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi, np. Warszawianin, Gdańszczanka, Zgierzanin, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin, Chochołowianin; podobnie jak nazwy narodowości (Polak, Niemiec, Rosjanin).

Poza tym od stycznia 2026 r. dopuszcza się alternatywny zapis (małą lub wielką literą) nieoficjalnych nazw etnicznych, takich jak: angol lub Angol, kitajec lub Kitajec, żabojad lub Żabojad, jugol lub Jugol, szkop lub Szkop, makaroniarz lub Makaroniarz.

2. Nazwy marek i produktów

Wprowadzenie pisowni wielką literą nie tylko nazw firm, marek i modeli wyrobów przemysłowych, ale także pojedynczych egzemplarzy tych wyrobów, np. samochód marki Ford i pod oknem zaparkował czerwony Ford.

3. Pisownia spójników i cząstek „-by”

Wprowadzenie rozdzielnej pisowni cząstek -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami, np. Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry. (Uwaga: Do tej pory obowiązywał zapis: „czyby”.) Jednak pozostaje łączna pisownia cząstki -by w przypadku spójników, z którymi tworzy ona osobny wyraz (np. gdyby, jakby). Zasada łącznej pisowni dotyczy także innych wyrazów przypominających połączenie spójnika lub przysłówka z cząstką -by, ale mających status odrębnego wyrazu, np. aby, ażeby, byleby, chociażby, choćby, czyżby, gdyby, gdzieżby, iżby, jakby, jakoby, jakżeby, niby, niżby, żeby.²⁾ 

4. „Nie” z imiesłowami odmiennymi

Ustanowienie pisowni łącznej nie- z imiesłowami odmiennymi – bez względu na interpretację znaczeniową: czasownikową (obecnie niepalący papierosa lub w tej chwili nieidący ulicą) lub przymiotnikową (przedział dla pasażerów niepalących lub niewidzący (niewidomi) ludzie posługują się alfabetem Braille’a); tj. zniesienie wyjątku zezwalającego na „świadomą pisownię rozdzielną”.

5. Przymiotniki od nazw osobowych

Ujednolicenie zapisu (małą literą) przymiotników tworzonych od nazw osobowych, bez względu na to, czy ich interpretacja jest dzierżawcza (odpowiadają na pytanie czyj?), czy też jakościowa (odpowiadają na pytanie jaki?), np. dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski, koncepcja kartezjańska, filozofia sokratejska, dialogi platońskie, wiersz miłoszowski.

Przymiotniki tworzone od imion (rzadziej od nazwisk) zakończone na: -owy, -in (-yn), –ów będą mogły być zapisywane małą lub wielką literą, np. jackowe dzieci lub Jackowe dzieci, poezja miłoszowa lub poezja Miłoszowa, zosina lalka lub Zosina lalka, jacków dom lub Jacków dom.

6. Wyrazy i wyrażenia z liczebnikiem „pół”

Wprowadzenie łącznej pisowni członu pół– w wyrażeniach typu: półzabawa, półnauka; półżartem, półserio; półspał, półczuwał.

Ujednolicenie pisowni z łącznikiem w połączeniu typu: pół-Polka, pół-Francuzka – wprowadzenie pisowni z łącznikiem w odniesieniu do osoby będącej w połowie Polką, w połowie Francuzką.

Uwaga: Do tej pory obowiązywał zapis: W wyrazach złożonych z liczebnika pół i rzeczownika, który jest nazwą własną: pół-Polka, pół-Meksykanin; ale: pół Polka, pół Francuzka (= w połowie Polka, w połowie Francuzka).

Druga część artykułu ukaże się w grudniu.

Barbara Ellwart

¹⁾             Zgodnie z Ustawą z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim zasady ortografii i interpunkcji ustala tylko Rada Języka Polskiego.

²⁾             Szczegóły można znaleźć w punkcie 4.5.1 nowych zasad. (por.: Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN „Zasady pisowni i interpunkcji polskiej”  Warszawa 2024 r.)