Pytania o pogodę i słońce należą chyba zwyczajowo do najczęściej zadawanych w rozmowach. A co te słowa znaczą, jaka jest ich historia?

Jest lato i często słyszymy takie pytanie: „Czy jutro będzie pogoda?”. Jedni odpowiadają: „Nie, jutro będzie deszcz.” lub: „ Tak. Będzie ciepło i słonecznie.”, a inni starają się dowcipnie zaskoczyć: „Pogoda jest zawsze, ale raz ładna, a raz brzydka”. Kto prawidłowo używa słowa „pogoda”?

Znaczenie wyrazu pogoda

Rzeczownik pogoda to:

• ‘całokształt zjawisk atmosferycznych, określonych przez: ciśnienie, temperaturę, wilgotność powietrza, kierunek wiatru itp., panujących na jakimś obszarze w danym czasie’;
• ‘okres słoneczny, bez opadów’;
• ‘równowaga ducha, spokój wewnętrzny’.

Jak widać, słowo „pogoda” ma kilka znaczeń; nas w tym artykule interesują dwa. Pierwsze kojarzy się przede wszystkim z mapą pogody, którą stanowi mapa z naniesionymi wynikami obserwacji meteorologicznych dokonanych na konkretnym obszarze w określonym czasie. Na jej podstawie mówimy, np. o jesiennej, mroźnej, upalnej lub zmiennej pogodzie. Zła pogoda często jest nazywana „pieską pogodą” lub „pogodą pod psem”.

Słowo „pogoda” w drugim znaczeniu występuje równie często, np. mówimy: Jutro będzie pogoda, więc pojedziemy się opalać. Albo: Będzie pogoda, bo dym z komina leci do góry.

Etymologia

Obserwacje pogody prowadzono jeszcze przed naszą erą. Babilończycy czy Chińczycy próbowali wyznaczyć pewne cykle pogodowe lub prawidłowości, m.in. na podstawie koloru nieba. Arystoteles także zajmował się meteorologią. Jak można się domyślać, nazwy zjawisk atmosferycznych również pojawiały się w najdawniejszych czasach. Obecny w języku polskim rzeczownik pogoda to stary, jeszcze prasłowiański wyraz, który zachował się przez wieki w niezmienionej postaci. Najpierw słowo pogoda oznaczało ‘zgodę’, ‘jedność’, potem nastąpiło rozszerzenie znaczenia i rozumiano je jako ‘odpowiednia pora, dogodny czas’. Z tego znaczenia wykształciło się kolejne, to, które dziś określamy mianem ‘ładnej pogody’. Na końcu słowo zaczęło oznaczać ogół warunków atmosferycznych, czyli ‘warunki pogodowe (korzystne lub niekorzystne)’.

Słońce

Ładna pogoda kojarzy się ze słońcem, a zatem przyjrzyjmy się temu wyrazowi.

Etymologia i znaczenie

Wyraz słońce wywodzi się z prasłowiańskiego słowa: *slnъce – słońce, wywodzącego się od wcześniejszej formy prasł.  *slnъ. Ta forma z kolei pochodzi z praindoeuropejskiego rdzenia znaczącego ‘światło’, ‘słońce’.

Obecnie w polszczyźnie słowo pisane jako: słońce lub Słońce oznacza:

• ‘centralne ciało Układu Słonecznego, widoczne na niebie w dzień w postaci ognistej kuli’(Obrót Ziemi dookoła Słońca.);
• ‘światło wysyłane przez to ciało’ (Dziś od rana świeci słońce.)
• pieszczotliwie: ‘osobę ukochaną lub bardzo lubianą’ (Moje słońce, usiądź koło mnie!).

Ortografia

Wyraz Słońce piszemy wielką literą tylko jako termin astronomiczny, w pozostałych przypadkach – małą, np. Uczeni obserwują plamy na powierzchni Słońca.

Słońce wokół nas

Na zakończenie proponuję kilka przysłów i innych związków frazeologicznych ze słowem słońce, które ukazują, jak lubimy odwoływać się do tego wyrazu:

• Na Trzech Króli słońce świeci, wiosna do nas pędem leci.
• Nie chwal dnia przed zachodem słońca. 
• Słońce kłuje w oczy.
• Porywać się z motyką na słońce.
• Jasne jak słońce.
• Gdzie słońce świeci, tam cień być musi. 
• Nic nowego pod słońcem. 
• Kąpać się w promieniach słońca. 

Drodzy Czytelnicy! W czasie urlopu życzę Państwu zarówno pięknej, słonecznej – sprzyjającej dobremu odpoczynkowi – pogody, jak i pogody ducha!

Barbara Ellwart