Dlaczego sformułowania typu: „Wychodząc, zamknął drzwi” lub „Biegnąc na przystanek, tramwaj mi uciekł” są błędne? Jak należy je poprawić?

Wypowiedzenia z imiesłowowym równoważnikiem zdania niejednokrotnie zawierają błędy. Zanim je omówię, przypomnę, co to są imiesłowy.

Imiesłowy tworzące równoważniki zdań

Czasowniki mogą występować w formie osobowej (ja piszę, ty piszesz, on pisze) oraz w formie nieosobowej, np. w formie bezokolicznika (pisać) lub w formie imiesłowu (pisząc). Wszystkie imiesłowy dzielimy na: przymiotnikowe: czynne (pisząca) i bierne (napisany list) oraz przysłówkowe: współczesne (pisząc) i uprzednie (napisawszy).

W zdaniu główną częścią jest orzeczenie, czyli czasownik w formie osobowej, np. w zdaniu Kucharz gotuje obiad orzeczeniem jest czasownik gotuje. Czasami w wypowiedzeniach złożonych zamiast orzeczenia występuje czasownik w formie imiesłowu przysłówkowego, który tworzy imiesłowowy równoważnik zdania. Na przykład w wypowiedzeniach: „Kucharz gotując obiad, myślał już o kolacji.” lub „Mama napisawszy list, wysłała go do babci.” występują imiesłowy przysłówkowe: współczesny: gotując oraz uprzedni: napisawszy – tworzące imiesłowowe równoważniki zdań. Te wypowiedzenia w łatwy sposób można zmienić w zdania złożone (bez równoważników), np. Gdy kucharz gotował obiad, myślał już o kolacji oraz Gdy mama napisała list, wysłała go do babci.

Uwaga! Błędy występujące w konstrukcjach składniowych z imiesłowowym równoważnikiem zdania najczęściej wynikają z trzech przyczyn. Oto one.

Brak tożsamości podmiotu

Najczęściej błędy w wypowiedzeniach z imiesłowowym równoważnikiem zdania wynikają z tego, że w zdaniu głównym i w równoważniku są różni wykonawcy czynności, np.: „Idąc do szkoły, padał deszcz” oraz „Biegnąc na przystanek, tramwaj mi uciekł”. Z tych wypowiedzeń wynika, że: deszcz szedł do szkoły, a tramwaj biegł na przystanek i uciekł. Dlaczego powstał ten błąd? Bo w tych konstrukcjach mamy dwóch wykonawców czynności (w równoważniku i w zdaniu głównym): ktoś, kto szedł do szkoły i deszcz oraz biegnący człowiek i tramwaj.

O czym trzeba pamiętać?

W wypowiedzeniu z imiesłowowym równoważnikiem zdania – zdanie główne i równoważnik powinny mieć ten sam (wspólny) podmiot. Jeśli ma być dwóch wykonawców, to trzeba imiesłów zamienić na formę osobową (czyli – zlikwidować równoważnik), np.: Gdy szedłem do szkoły, padał deszcz oraz Gdy biegłem na przystanek, tramwaj odjechał. Podobnie trzeba poprawić konstrukcję: Czytając ten artykuł, nasuwają mi się refleksje na poprawne zdanie: Kiedy czytam ten artykuł, nasuwają mi się refleksje.

Złe użycie czasu imiesłowu

W wypowiedzeniu Wychodząc, zamknął drzwi powinno się zastosować imiesłów przysłówkowy uprzedni (Wyszedłszy), a nie imiesłów współczesny (Wychodząc), ponieważ najpierw ktoś wyszedł, a później zamknął drzwi. Nie można wykonać tych czynności jednocześnie. Imiesłów współczesny (wychodząc) wskazuje na jednoczesność wykonywania czynności, zaś imiesłów uprzedni (wyszedłszy) na czynność wcześniej wykonaną. Podobny błąd występuje w konstrukcji składniowej: Zdając egzamin, został przyjęty do szkoły, ponieważ najpierw zdał, a potem został przyjęty, więc poprawnie powinno być: Zdawszy egzamin, został przyjęty do szkoły.

Brak przecinka

Imiesłowowe równoważniki zdań zawsze oddzielamy przecinkiem (przecinkami) od reszty wypowiedzenia. Na przykład: Spacerowali po parku, rozmawiając o pogodzie. Samochód wjechawszy do garażu, zatrzymał się. W sobotę wieczorem, grając na gitarze, śpiewała znane ballady. Powróciwszy z majówki, zaplanowali kolejny odpoczynek.

Barbara Ellwart