Wielu Polaków nie wyobraża sobie życia i posiłków bez herbaty. Ale kto zastanawiał się, od kiedy ten napój pojawił się w Polsce i jaka jest etymologia nazwy?

Zgodnie ze „Słownikiem języka polskiego” herbata to:

1. ‘roślina o lśniących skórzastych liściach, pochodząca z południowo-wschodniej Azji’
2. ‘młode liście i pączki tej rośliny, z których sporządza się napar’
3. ‘aromatyczny napój z suszonych liści tej rośliny; też: porcja tego napoju’
4. ‘napar z różnych ziół’
5. ‘skromne przyjęcie popołudniowe’.

Etymologia słowa herbata

Herbata jest chyba jednym z niewielu produktów na świecie, którego nazwa niemal w każdym języku zbliżona jest brzmieniowo do oryginału. Wszystkie te nazwy wywodzą się z języka chińskiego, od čha – ‘herbata’ i čha-ye  – ‘liście herbaty’. Przy czym w północnej i południowej części kraju nazwy te brzmią nieco inaczej.

Narody, do których herbata dotarła drogą lądową, mają zwykle nazwę zaczerpniętą z języka chińskiego mandaryńskiego chá, np. w języku rosyjskim jestчай („czaj”), natomiast te, do których herbata dotarła drogą morską, mają nazwę pochodzącą z języka chińskiego minnan tê, np. w języku niemieckim występuje Tee. Co ciekawe – oba wyrazy po chińsku zapisywane są jednakowo.Od Rosjan nazwę „czaj”przejęli m.in. mieszkańcy dzisiejszej Bułgarii i Chorwacji. Natomiastw Europie Zachodniej dominuje słowo „thee” (w postaciach: Tee, tea, thé, te, thea i in.) wywodzące się z holenderskiej formy herba thee, w którym „tê” oznacza ‘herbatę’ (‘roślinę’), zaś „herba” – ‘zioło’ (po łacinie).

Skąd pochodzi polskie słowo „herbata”

Dlaczego w Polsce mówimy „herbata”, a nie „czaj” albo „tea”? Do Polski herbata dotarła z Francji jako lek, tajemnicze ziele z odległych Chin. Używano wtedy spolszczonej łacińskiej nazwy herba+thea. A zatem: pierwszy człon „herba” pochodził z łaciny i oznaczał ‘zioło’, a drugi „thea” (‘herbata, roślina’) ze zlatynizowanej postaci nazwy chińskiej – funkcjonującej w Europie Zachodniej. Polską nazwę „herbata” przejęli Litwini i część Białorusinów.

Co ciekawe, słowo „czaj” nie jest w polszczyźnie zupełnie obce, ponieważ widzimy je w słowie czajnik.

Historia herbaty

Według jednej z legend początki herbaty sięgają 2737 roku p.n.e., w którym mityczny cesarz Shennong przypadkowo zaparzył pierwszy napar z liści herbaty. Chociaż przyjmuje się, że Chińczycy znali herbatę od około 2000 lat p.n.e., to jednak pierwsze zapiski na jej temat pochodzą dopiero z X wieku p.n.e. Do Europy herbatę przywieźli Holendrzy w XVII wieku (podobno Rosjanie zetknęli się z herbatą w XVI w.).

Do Polski herbata dotarła w 1664 roku z Francji. Pierwsze znane wzmianki o herbacie pojawiają się w liście króla Jana II Kazimierza do żony Ludwiki Marii. Początkowo herbata była traktowana jako ziele lecznicze. Natomiast zwyczaj picia herbaty rozpowszechnił się dopiero w drugiej połowie XVIII wieku. Jednak ze względu na wysoką cenę napój ten pito jedynie na dworze królewskim, dworach magnackich oraz bogatej szlachty i mieszczan.

Nazwa herbata zadomowiła się w języku polskim i rozszerzyła zakres znaczeniowy. Dziś stosujemy tę nazwę, pijąc różne herbaty, a także napary z ziół i suszu owocowego, na przykład delektujemy się czarną herbatą, bawarką (herbata z mlekiem), herbatą lipową lub malinową; a w upalne dni pijemy herbatę miętową, ponieważ wywołuje silne uczucie chłodu i wspomaga trawienie spowolnione przez gorące powietrze.

Barbara Ellwart