Na pograniczu Wyżyny Gdańskiej i terenów nizinnych zwanych Żuławami, na południe od Gdańska, nad Radunią leży ponad 30-tysięczny Pruszcz Gdański, miasto wchodzące w skład aglomeracji trójmiejskiej. Na obszarze Pruszcza Gdańskiego odnaleziono ślady osadnictwa z VIII w. p.n.e. (wczesna epoka żelaza).Archeolodzy właśnie tu odkryli najstarszą fajkę na terenie Polski, najprawdopodobniej fenicką, mającą jakieś 2,5 tysiąca lat.

W Pruszczu, wsi należącej do krzyżackiego komturstwa gdańskiego, około połowy XIV w., nad Kanałem Raduni, tym wybudowanym przez Krzyżaków, wzniesiono masywny kościół gotycki, który zachował się do dnia dzisiejszego. Historia kościoła, a zwłaszcza jego wyposażenia, jest ciekawa, ale i smutna.

Z dokumentów wynika, że jeszcze przed 1367 r. (lokacja na prawie niemieckim) wzniesiono w Pruszczu murowany z cegły kościół o konstrukcji pseudohalowej, czyli z wyższą nawą główną i niższymi bocznymi, ale w tej głównej nie było nad bocznymi nawami otworów okiennych, jak to występowało w typowych kościołach bazylikowych. Była to świątynia katolicka, ale nieznane jest jej pierwotne wezwanie. Aż trzy razy była niszczona przez pożar. W 1433 r. podpalili ją husyci, a podczas pożaru wywołanego we wsi przez Krzyżaków w 1460 r. wnętrze oraz dach uległy znacznemu zniszczeniu. Sześć lat później została odbudowana już jako kościół bazylikowy. Z tego okresu zachował się do dzisiaj szczyt wschodni (od strony prezbiterium) oraz sklepienia wszystkich naw. Do ponownego zniszczenia kościoła doszło w 1577 r., kiedy to Gdańszczanie walczyli z wojskami króla Stefana Batorego. Świątynię odbudowano i zapewne zrobili to protestanci, gdyż w dobie reformacji odebrano ją katolikom. W 1807 r. doszło do kolejnych zniszczeń, bowiem wojska francuskie zamieniły kościół na magazyn prochu. 

Oficjalnie od 1585 r. świątynia stała się kościołem ewangelickim i tak było aż do roku 1945. W 1831 r. kościół został odrestaurowany. Obniżono wówczas wieżę i umieszczono na niej zegar. Kolejne duże remonty przeprowadzono dopiero po II wojnie światowej, kiedy to budynek w 1948 r. mógł być użytkowany przez społeczność katolicką, stając się kościołem filialnym pw. Matki Boskiej Różańcowej przynależnym do parafii pw. MB Nieustającej Pomocy. Dopiero w 1980 r. erygowano tutaj parafię, nadając świątyni tytuł Podwyższenia Krzyża Świętego. I tak jest do dzisiaj.

Obecny kościół jest budowlą gotycką, orientowaną, murowaną z cegły, wzmocnioną szkarpami, wzniesioną na planie prostokąta, trójnawową, z wydzielonym prezbiterium zamkniętym prosto, do którego od północy przylega zakrystia. Zachowały się XIV–XV-wieczne, ostrołukowe okna, bielone blendy i portale. Na przedłużeniu nawy głównej od zachodu znajduje się kwadratowa wieża, w czwartej kondygnacji przechodząca w ośmiobok, zwieńczona ostrosłupem. Przy środkowym przęśle nawy południowej znajduje się kruchta. Kościół kryty jest dwuspadowymi dachami nad nawą główną, prezbiterium i kruchtą. Najstarszą częścią kościoła jest prezbiterium (koniec XIV w.) z krzyżowo-żebrowym sklepieniem wspartym na rzeźbionych konsolach barwnie malowanych. W nawach sklepienia są gwiaździste.

Z dawnego wystroju zachowały się jedynie fragmenty malowideł ściennych. Są to zacheuszki (krzyżyki związane z poświęceniem kościoła) na filarach nawy głównej i prezbiterium. Interesujące są też XV-wieczne malowidła na ścianie północnej i wschodniej prezbiterium.

Jeśli chodzi o wyposażenie, najcenniejsze dzieło – ołtarz antwerpski, a dokładnie Tryptyk Ukrzyżowania z ok. 1500 r. autorstwa Colijna de Coter – został bezprawnie zabrany w 1945 r. i wywieziony do Muzeum Narodowego w Warszawie. Do dzisiaj ołtarz nie wrócił na swoje miejsce. Kościół został więc pozbawiony ołtarza.

Za to pozostawiono późnorenesansową ambonę z 1578 r. dekorowaną manierystycznymi ornamentami chrząstkowo-małżowinowymi oraz główkami aniołków, zwieńczoną rzeźbą anioła.  Na balustradzie korpusu ambony znajdują się przedstawienia czterech ewangelistów, a poniżej sceny rodzajowe. Na uwagę zasługuje też gotycka granitowa kropielnica, a także XVII-wieczna, późnorenesansowa chrzcielnica z czerwonego marmuru. Interesujące są barokowe stalle z malowanymi płycinami, na których znajdują się sceny z życia Chrystusa oraz Najświętszej Panny Marii. Stalle w prezbiterium, dwusiedziskowe i czterosiedziskowe, pochodzą z 1669 r. Pozostałe są nieco późniejsze, ale również XVII-wieczne. Z 1630-40 r. pochodzą typowe dla kościołów protestanckich manierystyczne empory z bogatą dekoracyjną snycerką, odnawiane w 1691 r. i przerabiane w 1728 r. Natomiast barokowy prospekt organowy z 1728 r. jest dziełem Gdańszczanina Andrzeja Hildebrandta.

Wnętrze zdobią XVI–XVIII-wieczne obrazy, np. ilustrujące Dziesięć Przykazań pochodzące przypuszczalnie ze szkoły Antoniego Möllera. Są też obrazy ze scenami Ukrzyżowania, Bożego Narodzenia, Sądu Ostatecznego (datowane na 1667 r.). Obrazy przedstawiające Mojżesza i Chrystusa oraz M. Lutra i F. Melanchtona i in. są charakterystyczne dla czasów reformacji. Warto jeszcze dodać, że zachowały się płyty nagrobne z XVI–XVIII w., a także dwa mosiężne klasycystyczne lichtarze. O wnętrzu pruszczańskiego kościoła można sporo opowiadać. Proponuję kościół odwiedzić.

Tekst i zdjęcia Maria Giedz