Zbrodnia lubińska 31 sierpnia 1982 r. w drugą rocznicę Porozumienia Gdańskiego

31 sierpnia 1982 r., w drugą rocznice podpisania Porozumienia Gdańskiego, w dziewiątym miesiącu stanu wojennego, ludzie wyszli na ulice, aby zamanifestować poparcie dla zwalczanej przez juntę WRON „Solidarności”.

Według danych MSW tego dnia w obronie wielkiego, społecznego, antypartyjnego ruchu, do demonstracji doszło aż w 66 miejscowościach. Wzięło w nich udział 118 tysięcy osób. Szczególnie dramatyczny przebieg miały zajścia w Lubinie (Zagłębie Miedziowe), w którym od kul milicjantów zginęło trzech demonstrantów. Gwałtowany protest wywołał ostrą reakcję władz. Pamięć o tych wydarzeniach zapadła w pamięć działaczom podziemnej NSZZ „Solidarność”.

Zagłębie Miedziowe od 1980 r. posiadało rozwinięte struktury NSZZ „Solidarność”, a dzień po wprowadzeniu stanu wojennego wybuchły strajki w kopalni „Rudna”, „Lubin” i „Sieroszowice”, brutalnie spacyfikowane.

O Sierpniu nie zapomnimy!

Demonstracje 31 sierpnia 1982 r. były jednymi z największych manifestacji ulicznych za czasów tzw. władzy ludowej. Rodacy pokazali wolę oporu i niezgodę na łamanie praw człowieka. Ludowa władza postanowiła zamanifestować brutalną siłę. Pokojowe manifestacje przerodziły się w zażarte starcia. Największe demonstracje miały miejsce w Warszawie, Gdańsku, Wrocławiu, Nowej Hucie, na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Miedziowym.

Z apelem o zorganizowanie manifestacji w drugą rocznicę podpisania Porozumień Gdańskich zwróciła się Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność”. Manifestacje miały mieć charakter pokojowy i przebiegać pod hasłem „przywrócenia działalności NSZZ „Solidarność”, uwolnienia internowanych, aresztowanych i skazanych, zawarcia porozumienia narodowego”.

Zmobilizowane więc zostały: ZOMO, kompanie manewrowe WP, partyjny aktyw, ROMO i ORMO. W mediach publikowano materiały propagandowe oczerniające „Solidarność”. 25 sierpnia 1982 r. gen. Kiszczak w telewizyjnym wystąpieniu ostrzegł organizatorów manifestacji, że nie minie ich kara.

O odwołanie zapowiadanych demonstracji apelował na Jasnej Górze 26 sierpnia 1982 r. prymas Glemp, mówiąc: „Nie ulica ma być miejscem dialogu. Na ulicach naszych dosyć popłynęło już krwi”.

Ofiary

W Lubinie śmierć dosięgła 28-letniego Michała Adamowicza (elektryka z Zakładów Górniczych w Lubinie), 26-letniego Mieczysława Poźniaka (robotnika w „Elektromontażu” w Lubinie) i 32-letniego Andrzeja Rajkowskiego (mechanika z Wrocławskiego Przedsiębiorstwa Instalacji Przemysłowych). Rany postrzałowe w przypadku kilkunastu innych osób były efektem nie tyle gwałtownych starć, co sprawstwa funkcjonariuszy MO.

Brutalne działania milicji podczas rozpędzania demonstracji 31 sierpnia 1982 r. przyczyniły się też do śmierci Piotra Sadowskiego (lat 32) w Gdańsku, Kazimierza Michalczyka (27 lat) we Wrocławiu i Stanisława Raka w Kielcach (lat 35).

Jak przebiegał dramat w Lubinie? 31 sierpnia 1982 r., po godzinie 14.00, kiedy w kopalniach pracę zakończyli górnicy pierwszej zmiany, w centrum miasta zaczęły gromadzić się grupy mieszkańców. Po godz. 15.00 pracę zakończyli pracownicy innych zakładów pracy i zgromadzili się na pl. Wolności, naprzeciwko ratusza. Pojawiła się tam kompania (ok. 80 funkcjonariuszy) Nieetatowych Oddziałów Milicji Obywatelskiej (oddział zwarty, uzupełniający ZOMO) wsparta przez kilkunastu umundurowanych ROMO i cywilów w niebieskich beretach ORMO.

Po chwili na miejscu przebywało już tysiąc osób, w tym kobiety i dzieci. Stanisław Śnieg i Jan Madej ułożyli na ulicy krzyż z kwiatów. Odśpiewano Hymn, Rotę i Boże coś Polskę.

Milicjanci, gdy ludzie kończyli śpiew, obrzucili ich granatami z gazem łzawiącym. Na pl. Wolności wjechały dwie ciężarówki z plutonem ZOMO, ściągniętym z Legnicy. Nadjechała milicyjna nysa, a niej przez głośniki wezwano do rozejścia się. I ludzie zaczęli się rozchodzić.

Fot. Lubin, 31 sierpnia 1982 / fot. Wikimedia Commons / Domena Publiczna/Krzysztof Raczkowiak

Jednak wnet wypadki przybrały tragiczny przebieg.

Funkcjonariusze MO strzelali pociskami z gazem łzawiącym, petardami oraz z ostrej amunicji do ludzi idących ulicami, stojących na przystankach autobusowych, w oknach i balkonach. Działania te miały sterroryzować lubinian. W kilku punktach miasta mieszkańcy zbudowali prowizoryczne barykady.

Ok. godz. 16.15 przy ul. Kopernika od śmiertelnych postrzałów zginęli Andrzej Trajkowski (osierocił czworo dzieci) i Mieczysław Poźniak (kawaler). 5 września 1982 r. w szpitalu zmarł Michał Adamowicz (osierocił dwoje dzieci), trafiony pociskiem w głowę.

Pogrzeb Trajkowskiego odbył się w Lubinie 3 września, a Adamowicza dziesięć dni później. 5 września na cmentarzu w Orzeszkowie k. Ścinawy został pochowany Poźniak.

Jedenaście osób zostało rannych w wyniku ran postrzałowych: Henryk Huzarewicz, Ireneusz Lao, Kazimierz Rusin, Ryszard Stefanowicz, Edward Wertka, Brygida Wieczorek, Andrzej Dudziak, Szymon Stafiniak, Ryszard Tereszkiewicz, Mirosław Kwiatkowski i Mieczysław Chmielewski.   

– O 16.35 otrzymałem postrzał w okolicy plebanii. Strzał padł z grupy milicjantów usiłujących rozpędzić tłum z odległości chyba 200-250 metrów. Przecież z takiej odległości kamieniem trudno dorzucić – relacjonował 29-letni stolarz Ireneusz Lao.

Edward Wertka, uczestnik demonstracji, wspominał:

Ruszyły z rynku dwie nyski. Z dachu wyglądał jeden, dwóch z otwartych bocznych drzwi, jeden z okienka koło kierownicy. Przejechali koło nas i nic. Zawrócili. Puścili serię w stronę ludzi stojących w zagłębieniu koło wzgórza zamkowego. Ludzie koło mnie na ten widok krzyczą: Gestapo! Gestapo! Znów strzały, najpierw petardy i gazy, potem seria. Zaczęliśmy uciekać. Ja w stronę dużej, grubej lipy. Zrobiłem dwa-trzy kroki, poczułem ból w łopatce. Dostałem w prawe ramię. Od tyłu. W czasie ucieczki. Należę do „Solidarności”. Pomyślałem – pójdę, zaśpiewam, to mnie najwyżej zaaresztują. Zapłacę kolegium. Nie myślałem jednak, że będą do mnie strzelali.

17-letnia Brygida Wieczorek zeznała:

„Idąc Al. Niepodległości koło kiosku Ruchu, zostałam postrzelona przez funkcjonariuszy MO przejeżdżających Nysą. W moim pobliżu nie było nikogo. Zrobiłam jeszcze parę kroków i upadłam”.

Młodzi ludzie wyszli na ulice ponownie 1 września, a starcia z milicją zakończyły się po północy z 1 na 2 września 1982 r. W ciągu trzech dni demonstracji w Lubinie zatrzymano 250 osób.  

Wojewoda legnicki tłumaczył potem kłamliwie, że „jedna z grup MO została otoczona i zaatakowana kamieniami i butelkami z benzyną. Wobec bezpośredniego zagrożenia życia funkcjonariuszy – użyto broni”.

Podobna była wersja MSW: w „Informacji Dziennej MSW” podana 1 września 1982 r.:

„Lubin – w centrum miasta agresywny tłum obrzucił funkcjonariuszy MO butelkami z benzyną i kamieniami. W toku działań jeden z pododdziałów MO został otoczony i odcięty od pozostałych sił”.  

Fakty były inne.

Milicjanci, poruszający się po Lubinie samochodami, strzelali w różnych punktach miasta. Dlaczego? Być może z zemsty i chęci zastraszenia?

W mieście działali wiosną 1982 r. „bombiarze”.  „Bombiarze” to grupa osób, które w 1982 roku podłożyła kilkanaście ładunków wybuchów w różnych miejscach Zagłębia Miedziowego. Intencją było pokazanie, że społeczeństwo, pomimo wprowadzenia stanu wojennego, się nie boi. Na terenie Zagłębia Miedziowego istniały trzy (niepowiązane ze sobą) grupy „bombiarzy”, łącznie kilkanaście osób: w Głogowie, dwie w Lubinie. Grupa głogowska po tragedii z 31 sierpnia 1982 r. podłożyła ogień pod siedzibą Komitetu Miejskiego PZPR.

Nie udało się ustalić  milicjantów odpowiedzialnych za śmierć Adamowicza, Poźniaka i Trajkowskiego. W ramach wszczętego już 31 sierpnia 1982 r. śledztwa w sprawie śmierci dwóch osób prokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej we Wrocławiu nakazał zabezpieczenie broni milicjantów interweniujących w Lubinie, ale gen. Czesław Kiszczak nakazał broń zwrócić z depozytu. Trafiła ona do Algierii.

Skazani zostali w procesie trwającym od 1992 r. do 2004 r.: Bogdan Garus, zastępca komendanta wojewódzkiego MO w Legnicy (na rok i 3 miesiące) i Tadeusz Jarocki, dowódca plutonu ZOMO (na 2,5 roku) oraz Jan Maj, zastępca komendanta miejskiego MO w Lubinie, (skazany na 3,5 roku więzienia).  

Śledztwo w sprawie zbrodni lubińskiej podjęto znów w sierpniu 2022 r., gdyż wystąpiły nowe możliwości dowodowe, które zdaniem prokuratora mogły doprowadzić do wykrycia sprawców bezprawnych działań 31 sierpnia 1982 r. w Lubinie, tych którzy dotąd nie ponieśli odpowiedzialności karnej za popełnione przestępstwa. Swoim zakresem objęło ono także kwestie związane z zacieraniem śladów.

3 marca 2025 r. prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu we Wrocławiu zdecydował o przedstawieniu 9 byłym funkcjonariuszom Milicji Obywatelskiej zarzutów udziału w pobiciach, przy użyciu broni palnej, osób biorących udział w dniu 31 sierpnia 1982 roku w pokojowej manifestacji mieszkańców Lubina, związanej z rocznicą Porozumień Sierpniowych.

W dotychczasowym śledztwie zgromadzono obszerny materiał dowodowy, zawarty w 54 tomach jego akt głównych. W toku prowadzonego w tej sprawie postępowania przeprowadzono szereg kwerend archiwalnych, w tym w Archiwach Instytutu Pamięci Narodowej, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Państwowym w Legnicy, Bibliotece Ossolineum we Wrocławiu, Bibliotece Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu i Bibliotece Narodowej w Warszawie, co pozwoliło na zgromadzenie licznych dokumentów związanych z przedmiotem śledztwa. Przesłuchano w charakterze świadków blisko 800 osób, zabezpieczono i zbadano dokumentację medyczną odnoszącą się do obrażeń doznanych przez pokrzywdzonych, przesłuchano ekspertów z zakresu badania broni palnej i mechanoskopii.

27 sierpnia 2025 r. przed lubińskim sądem zapadł wyrok w sprawie Ryszarda M., emerytowanego milicjanta. Mężczyzna, składając fałszywe zeznania, przyczynił się do aresztowania i skazania Henryka Mularza, który brał udział w pokojowej manifestacji 31 sierpnia 1982 r. Były milicjant zeznawał fałszywie także wobec innych sześciu demonstrantów.

(red. Artur S. Górski, tekst z 31 sierpnia 2025 r.)

[dkpdf-button]
Strona korzysta
z plików Cookies.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie. Dowiedz się więcej