Nocą z 12 na 13 grudnia 1981 roku władza totalitarna, skumulowana w Wojskowej Radzie Ocalenia Narodowego, uderzyła w samoorganizujące się społeczeństwo. Na pozór niewydolny system PRL był w stanie wykrzesać znaczny potencjał w operacji przeciwko społeczeństwu, organizującemu się w ruch „Solidarności”. 

Zamachu stanu dokonała WRON, dowodzona przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego, który miał w rękach pełnię władzy – jako premier, I sekretarz KC PZPR, szef junty oraz minister obrony narodowej.

Mobilizacja siły, Warszawa 3 maja 1982 r. (fot. IPN BU)

Oficjalnie z 12 na 13 grudnia 1981 r. Rada Państwa (łamiąc nawet Konstytucję PRL), wprowadziła stan wojenny. O jego wprowadzeniu informowały Polskie Radio i TVP, od godz. 6.00, w niedzielę 13 grudnia 1981 r., nadając co godzinę proklamację WRON i przemówienie gen. Jaruzelskiego, a z czasem złowieszcze, rozlepiane w całym kraju biało-czarne płachty obwieszczenia o stanie wojennym.

Stocznia Gdańska 16 grudnia 1981 r. (fot. Janusz Bałanda-Rydzewski)

Nadzieja, uosabiana przez „Solidarność”, w grudniu 1981 r. zdawała się gasnąć. Biorąc pod uwagę skalę operacji i jej bezwzględność oraz chyląc czoła przed każdym, kto wówczas ucierpiał, trzeba przyznać, że ofiar było nadspodziewanie mało jak na tak gigantyczną operację militarną. Ale to nie była zasługa reżimu, lecz zasługa „Solidarności”, która przyjęła (z nielicznymi, na szczęście, wyjątkami) postawę walki bez przemocy (strajki, bierny opór i pokojowe manifestacje, rozbijane przez ZOMO). Były też próby obrony przed wejściem milicji na teren zakładu pracy np. w KWK Wujek, bo robotnik to nie przestępca by szczuć go psami i bić pałami.

Za prawa pracownicze, za wolność zrzeszania się i demokrację w stanie wojennym zginęło co najmniej czterdzieści osób: górników zastrzelonych w kopalni „Wujek”, manifestantów zastrzelonych w Lubinie, Gdańsku i innych miastach, podczas pacyfikacji strajków, rozpędzania demonstracji, uśmierconych przez tzw. nieznanych sprawców. A byli też zmarli przedwcześnie wskutek odniesionych wówczas obrażeń i nie udzielonej na czas pomocy lekarskiej i braku opieki medycznej w czasie odcięcia łączności.

Pamiętamy też o dziesiątkach tysięcy zmuszonych do emigracji, wyrzuconych z pracy, relegowanych z uczelni, internowanych w 40 ośrodkach odosobnienia, wcielonych do wojska.

Do opisu rzeczywistości stanu wojennego, trwającego od 13 grudnia 1981 r. do 22 lipca 1983 r., używamy mniej lub bardziej zapamiętanych słów:

 „Azalia” – kryptonim operacji przeprowadzonej nocą z 12 na 13 grudnia 1981 r., w toku której wojsko i jednostki MSW opanowały budynki radia, telewizji i telekomunikacji, oraz przecięły łączność telefoniczną. 

Bibuła – wydawane poza cenzurą gazety, ulotki, książki; rozprowadzano ją na ulicach zrzucając z dachów albo metodą “z ręki do ręki” w zakładach pracy i po nabożeństwach; wychodziła nawet w ośrodkach internowania, jako gazetki przepisywane ręcznie lub powielane cynfolią z czekolady i pastą do butów. Szacuje się, że w 1982 r. poza zasięgiem cenzury prewencyjnej (GUKPPiW) ukazywało się nie mniej niż 800 czasopism oraz wydano 300 książek i broszur.

Bojkot – ogłoszony przez środowisko aktorskie po wprowadzeniu stanu wojennego bojkot oficjalnych środków masowego przekazu, będący znakiem sprzeciwu wobec poczynań władz.

31 sierpnia 1982 r., Gdańsk (fot. Wojciech Milewski)

Demonstracje – przed powstaniem NSZZ  „S” opozycja demokratyczna sporadycznie organizowała wystąpienia uliczne. W 1956, 1968, 1970 i 1976 roku doszło do ulicznych manifestacji,  a te były brutalnie rozpędzane przy użyciu gazu, pałek, a nawet broni palnej (Poznań 1956, Wybrzeże 1970). Do brutalnego rozpędzania demonstracji dochodziło w stanie wojennym, m.in. w pierwszym dniu jego obowiązywania MO rozpędzała ludzi gromadzących się pod siedzibami „S”. Do gwałtownych demonstracji przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego dochodziło od 16 do18 grudnia 1980 r. w Gdańsku (17 grudnia zginął Antoni „Tolek” Browarczyk). 1 maja 1982 r. miały miejsce niezależne obchody Święta Pracy. Wielką skalę miały demonstracje 3 maja 1982 r. w Gdańsku, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Szczecinie i Warszawie. Największą skalę w latach 80. miały demonstracje 31 sierpnia 1982 r. (tego dnia zginęło 5 osób, w tym 3 w Lubinie). MSW odnotowało do zniesienia stanu wojennego (22 lipca 1983 r.) 564 demonstracje i zajścia uliczne.

Ekstrema – określenie “ekstremiści” używane wobec działaczy podziemnego NSZZ „Solidarność”, stosowane w ówczesnej propagandzie, służącej jednej partii PZPR. 

Element antysocjalistyczny – propagandowe określenie przeciwników władz PRL, przerobione przekornie na znaczki EA przez “ekstremę”.

Emigracja – fala emigracji miała miejsce w latach 80.; ucieczki i wyjazdy “koncesjonowane paszportem” naszych rodaków na Zachód (ponad pół miliona osób wyjechało, głównie w poszukiwaniu lepszego życia) oraz zmuszenie do emigracji kilku tysięcy działaczy związkowych “S” i NZS po wprowadzeniu stanu wojennego oraz grupa osób, które wyjechały przed stanem wojennym i nie mogła, nie chciała wrócić po 13 grudnia do Polski. Blisko 160 tys. osób znalazło się w obozach dla azylantów (co druga z nich wyjechała z Polski przed 13 grudnia 1981 r.). Berlin Zachodni i berliński port lotniczy Tempelhof (świadek kilku porwań samolotów LOT), obozy dla uchodźców w RFN, Italii, Francji, były przystankami na emigracyjnej mapie. Najbardziej zdesperowani porywali samoloty. Inni odłączali się od wycieczek lub schodzili na ląd ze statków. W ramach akcji MSW nakłaniania do wyjazdu osób aresztowanych i internowanych oraz ich rodzin w latach 1982-87 wyjechało pod przymusem z Polski 2,2 tys. internowanych związkowców i 4 tys. członków ich rodzin oraz 800 innych działaczy opozycji i 1,2 tys. członków ich rodzin. Buntownikom, którzy pozostali w kraju pozostała emigracja wewnętrzna.

Godzina milicyjna – zakaz poruszania się bez specjalnej przepustki, obowiązujący w pierwszych miesiącach stanu wojennego w godzinach 22.00–6.00, w niektórych regionach okresowo w innych godzinach.

Internat – potoczna, gwarowa nazwa ośrodka internowania (także na terenie aresztów śledczych np. Białołęka i zakładów karnych jak Kwidzyn), których na terenie PRL działało 40 – od Arłamowa po Gołdap i Strzebielinek.

Internowanie – forma represji, polegająca na izolacji wybranych osób (na podstawie wcześniejszej listy i decyzji komendanta wojewódzkiego MO) w ośrodkach (obozach) internowania, rozpoczęta nocą z 12 na 13 grudnia 1981 r. Łącznie do grudnia 1982 r. w obozach internowania znalazło się 9736 osób. Po wprowadzeniu stanu wojennego, część działaczy opozycyjnych i byłego aktywu władz państwowych PRL została zatrzymana i wywieziona – na okres od kilku do kilkunastu miesięcy – do ośrodków internowania.

„Jodła” – kryptonim operacji przeprowadzonej nocą z 12 na 13 grudnia 1981 r., w toku której Służba Bezpieczeństwa wraz z MO internowały, na podstawie przygotowanych wcześniej list, kilka tysięcy osób, przede wszystkim działaczy NSZZ „Solidarność” i opozycji.

Kartki – talon upoważniający do zakupu niektórych towarów w określonej ilości. System sprzedaży kartkowej (zapoczątkowany w sierpniu 1976 r. kartkami na cukier) rozbudowano w okresie stanu wojennego, objął obok artykułów spożywczych np. buty, benzynę i papierosy. Kartki na mięso towarzyszyły nam do 1989 r.

„Klon” – kryptonim operacji rozpoczętej 13 grudnia 1981 r., w ramach której przeprowadzano „rozmowy ostrzegawcze” z osobami, które podejrzewano o skłonność do podjęcia działalności skierowanej przeciwko władzom stanu wojennego i tzw. porządkowi publicznemu.

Komisarze wojskowi – pełnomocnicy Komitetu Obrony Kraju, oficerowie WP, formalnie sprawujący kierownictwo nad wieloma zakładami pracy i instytucjami.

Koksownik – kosz z żelaznych prętów, w którym żarzyły się bryły koksu; w grudniu 1981 r. koksowniki ustawione na ulicach miast służyły żołnierzom i milicjantom do ogrzewania się podczas mrozu.

Lojalka (deklaracja lojalności) – pisemne zadeklarowanie wyrzeczenia się działalności opozycyjnej i zobowiązanie do szanowania porządku prawnego stanu wojennego, do podpisania którego zmuszano po wprowadzeniu stanu wojennego (cyt: “Ja, niżej podpisana/y oświadczam i zobowiązuję się do zaniechania wszelkiej działalności szkodliwej dla Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, w szczególności do przestrzegania obowiązującego prawa”).

Militaryzacja – nadanie wojskowego charakteru niektórym kluczowym przedsiębiorstwom i instytucjom (koleje państwowe, porty, kopalnie, fabryki zbrojeniowe), celem uniknięcia organizacji w nich strajków i innych protestów.  

Obywatelskie Komitety Ocalenia Narodowego (OKON) – powstające od początków 1982 r. komitety poparcia dla WRON.   

Opornik – W stanie wojennym zawrotną „karierę” zrobił rezystor, czyli niewielki element elektroniczny, nazywany opornikiem. Element elektroniczny, wpięty w ubranie w okresie stanu wojennego był   symbolem sprzeciwu wobec reżimu i WRON. Nazwa przesądziła o “politycznej” roli drobnego podzespołu. Przypinany był do koszul, swetrów, kurtek, marynarek. Prawo nie przewidywało karania za opornik, ale noszenie oporników było de facto zabronione. Uczniów za oporniki   karano zawieszaniem w prawach ucznia, a milicjanci wyrywali te elementy z odzieży. Piotr Majchrzak, uczeń poznańskiego technikum został skatowany w maju 1982 roku w centrum Poznania przez zomowców, którym nie spodobał się opornik przypięty do jego kurtki.

Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego (PRON) – fasadowa organizacja utworzona w lipcu 1982 r. przez oddelegowanych działaczy PZPR, ZSL i SD oraz koncesjonowanych organizacji katolickich, zastąpiła Front Jedności Narodu. Działalność PRON miała być dowodem rzekomego poparcia społeczeństwa dla władz. Organizacja przestała istnieć w listopadzie 1989 r.

Rozmowa kontrolowana – komunikat w słuchawkach telefonicznych, po tym, jak reżim przywrócił łączność telefoniczną, przerwaną 13 grudnia 1981 r. Połączenie miejskie odblokowano po miesiącu, międzymiastowe w marcu 1982 r.; sprawdzano też zawartość korespondencji i do końca 1982 r. ocenzurowano ok. 83 miliony listów i 3 miliony paczek (stempel “Ocenzurowano”).

Rozmowa ostrzegawcza – udzielenie pouczenia o prawnych i osobistych skutkach nieprzestrzegania porządku prawnego oraz niestosowania się do ustalonych na czas stanu wyjątkowego ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela; prewencyjna forma zastraszania.

Solidarność Walcząca – radykalne ugrupowanie konspiracyjne, powstałe w czerwcu 1982 r. we Wrocławiu, w wyniku różnicy zdań w Regionalnym Komitecie Strajkowym; jej przywódcą był Kornel Morawiecki, nie odżegnywała się od stosowania przemocy w odwecie.

Świdnickie spacery – wychodzenie z domów w porze nadawania „Dziennika Telewizyjnego”, którego emisja rozpoczynała się o godz. 19.30. Środki przekazu PRL, zawsze podlegające cenzurze prezencyjnej, stały się w stanie wojennym narzędziami propagandy, skierowanej przeciwko działaczom opozycji; 4 lutego 1982 r. niewielka grupka osób wyszła na spacer w porze emisji dziennika, a nazajutrz odbył się już masowy spacer w tym podlubelskim mieście.

Weryfikacja – proces usuwania z wielu zawodów zwolenników „Solidarności”, objął m.in. dziennikarzy, nauczycieli i wykładowców akademickich, a nawet kilkudziesięciu milicjantów, próbujących założyć ZZ Funkcjonariuszy MO.

Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON) – pozakonstytucyjny organ, sprawujący najwyższą władzę w okresie stanu wojennego, złożony z generałów i komandorów Wojska Polskiego i Marynarki Wojennej. Na czele WRON stał gen. armii Wojciech Jaruzelski, premier i szef MON oraz I sekretarz KC PZPR.

Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej (ZOMO) – utworzone na przełomie 1956 i 1957 r.  skoszarowane oddziały milicji, cieszące się ponurą sławą i przeznaczone m.in. do tłumienia masowych protestów ulicznych; by zachęcić do wstępowania do ZOMO oferowano młodym ludziom rok służby w milicyjnym moro zamiast 2 lat w Wojsku.

Odpowiedzialność członków WRON za stan wojenny i jego skutki jest symboliczna – pozostała w naszych ocenach moralnych, publicystycznych opiniach i we wspomnieniach. Dlaczego nie sięgnęła wyroków sądowych? Oto tylko kilka przykładów dlaczego tak się stało…

Gen. dyw. Michał Janiszewski, prominentny szef Urzędu Rady Ministrów za czasów PRL, członek WRON, “prawa ręka” gen. Jaruzelskiego, przez prokuratora Instytutu Pamięci Narodowej (Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach), kierującego do Sądu Okręgowego 16 kwietnia 2007 r. akt oskarżenia przeciwko Wojciechowi Jaruzelskiemu i innym, którym zarzucono „udział w związku przestępczym o charakterze zbrojnym, mającym na celu popełnianie przestępstw polegających na ograniczaniu praw i wolności obywatelskich poprzez opracowywanie projektów aktów normatywnych oraz planów i harmonogramów działań organów państwowych, dotyczących nielegalnego wprowadzenia stanu wojennego w Polsce” – aktem oskarżenia nie został objęty! Umorzono śledztwo w sprawie popełnienia zbrodni komunistycznej przez gen. Janiszewskiego, a jako przyczynę umorzenia podano… śmierć sprawcy (sic!). Tyle, że gen. Michał Janiszewski zmarł 9 lat później, w Warszawie, 3 lutego 2016 r.

12 grudnia 2022 r. w wieku 81 lat zmarł gen. bryg. Mirosław Hermaszewski, absolwent Akademii Sztabu Generalnego w Rembertowie, „pierwszy Polak i kosmosie w 1978 r.” i członek WRON, w latach 1981-82 przebywający na studiach w Wojskowej Akademii Sztabu Generalnego im. Woroszyłowa. Nie był niepokojony przez wymiar sprawiedliwości RP.

Sam gen. armii Wojciech Jaruzelski, (zm. 25 maja 2014 r.), na mocy umowy między częścią opozycji a oddającymi władzę „właścicielami” PRL, został wybrany przez Zgromadzenie Narodowe prezydentem PRL 19 lipcu 1989 r. Zdecydowała o tym umowa części działaczy opozycji z prominentami PZPR i szefem służb specjalnych PRL gen. Czesławem Kiszczakiem (można ją określić tzw. konstytucją Kiszczaka). O udział w “związku przestępczym o charakterze zbrojnym” i kierowanie nim, który na najwyższych szczeblach władzy PRL przygotowywał stan wojenny oskarżono b. I sekretarza KC PZPR, b. premiera PRL i b. szefa MON gen. Wojciecha Jaruzelskiego, ale w 2011 r. sąd zawiesił jego sprawę z powodu złego zdrowia.

B. szef MSW gen. Czesław Kiszczak został prawomocnie skazany na dwa lata więzienia w zawieszeniu w sprawie wprowadzenia stanu wojennego. Sąd Apelacyjny odrzucił twierdzenia obrony, że władze PRL wprowadziły stan wojenny w obawie przed interwencją wojsk Układu Warszawskiego. “Stan wojenny był nie tylko nielegalny, ale także szkodliwy z punktu widzenia państwowego, bo na długo zatrzymał procesy demokratyzacji” – mówił w uzasadnieniu wyroku sędzia Zbigniew Kapiński.

W 1992 r. Sejm uchwalił, że stan wojenny był nielegalny. W 1996 r. Sejm głosami koalicji SLD-PSL nie zgodził się, by Jaruzelski, Kiszczak i inni sprawcy stanu wojennego odpowiadali przed Trybunałem Stanu. W 2011 r. Trybunał Konstytucyjny uznał, że dekrety o stanie wojennym przyjęto niezgodnie nawet z prawem PRL. W 2011 r. Sąd Okręgowy w Warszawie uznał, że dekrety Rady Państwa PRL o stanie wojennym z 1981 r. były uchwalone ewidentnie wbrew ówczesnej konstytucji. Proces członków Rady umorzono z powodu przedawnienia karalności czynu.