Trybunał unijny potwierdza prospołeczne zasady gry o zamówienia publiczne. Zyskują firmy z układami zbiorowymi pracy
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej przed tygodniem wydał kolejne orzeczenie, które ma zmienić zasady gry w przetargach publicznych. Firmy, które negocjują wynagrodzenia i warunki pracy ze związkami zawodowymi, mogą być preferowane przy udzielaniu zamówień publicznych. Firmy posiadające układy zbiorowe pracy zyskują więc przewagę.
Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w zakresie zamówień publicznych, z uwzględnieniem art. 67 dyrektywy 2014/24/UE (dotyczącego kryteriów udzielenia zamówienia), potwierdza, że aspekty społeczne, w tym rokowania zbiorowe i warunki pracy, mogą być brane pod uwagę przy ocenie ofert, o ile mają one związek z przedmiotem zamówienia.
To związki zawodowe negocjują układy zbiorowe pracy. Układy zbiorowe pracy to porozumienia między związkami zawodowymi i pracodawcami, które kształtują warunki pracy i wynagradzania w danej firmie lub całej branży. W praktyce są korzystne dla pracowników, bo w ramach zbiorowych rokowań z pracodawcą zatrudnieni są w stanie wynegocjować lepsze zasady zatrudnienia, niż indywidualnie, w umowie o pracę.
Region Gdański NSZZ „S” od lat promuje rokowania zbiorowe i zawieranie układów zbiorowych pracy oraz społeczną odpowiedzialność biznesu.
Mocnym akcentem – przypomnijmy, była konferencja na temat stanu i perspektyw dialogu społecznego pt. „Układy zbiorowe pracy – kluczem do partycypacji pracowniczej” z 2024 r.
W zapytaniach kierowanych do potencjalnych partnerów Regionu pojawiają się klauzule społeczne. Jednak w Polsce zakres objęcia pracowników układami zbiorowymi pracy jest jeden z najniższych wśród państw OECD.
Jeśli w danym kraju UE takimi rokowaniami nie jest objętych co najmniej 80 proc. pracowników, to takie państwo musi podjąć działania, które upowszechnią zawieranie układów. Układy zakładowe zawierane są przez pracodawcę oraz zakładową organizację związkową, która reprezentuje pracowników danego zakładu pracy.
Układy ponadzakładowe zawierają organizacje pracodawców, reprezentujące przedsiębiorców, które chcą być na danym układzie oraz ponadzakładowe organizacje związkowe występujące w imieniu pracowników, zatrudnionych w zakładach obejmowanych ponadzakładowym układem zbiorowym pracy.
Taki wymóg przewiduje unijna dyrektywa w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych w krajach UE. Od 13 grudnia 2025 r. obowiązuje nowa ustawa o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych, która wprowadza ułatwienia w ich zawieraniu. Z dniem 27 stycznia 2026 r. Dział XI Kodeksu pracy został uchylony i zastąpiony nowymi regulacjami. Nowe przepisy promują układy zbiorowe, narzucając firmom zatrudniającym co najmniej 50 osób obowiązek cyklicznych rokowań.
Trybunał unijny stwierdził, że uwzględnianie kryteriów społecznych – w tym promowania układów zbiorowych pracy – w przetargach publicznych jest zgodne z art. 67 dyrektywy o zamówieniach publicznych (dotyczącym najkorzystniejszej oferty ekonomicznej). Potwierdził, że warunki pracy stanowią integralną część realizacji zamówienia, a zamawiający mogą przyznawać kontrakty nawet firmom oferującym warunki korzystniejsze niż te wynikające z branżowych układów zbiorowych.
Co roku przez system zamówień publicznych w całej Unii Europejskiej przepływa 2 biliony euro, a większość kontraktów przyznawana jest na podstawie najniższej ceny. To z kolei wywiera presję w dół na wynagrodzenia i warunki pracy. Orzeczenie Trybunału daje realne narzędzia do zmiany tej praktyki.
– Sprzątaczki, ochroniarze i pracownicy budowlani to miliony osób zatrudnionych przy realizacji zamówień publicznych. Zbyt wielu z nich otrzymuje głodowe wynagrodzenie lub pracuje w niebezpiecznych warunkach, ponieważ zamówienia publiczne są przyznawane wyłącznie na podstawie najniższej ceny. Dzisiejszy wyrok powinien być punktem zwrotnym w sposobie wydatkowania publicznych pieniędzy. Pokazuje on wyraźnie, że zamówienia publiczne mogą i powinny być wykorzystywane do poprawy jakości miejsc pracy poprzez preferowanie firm, które szanują prawo pracowników do negocjacji zbiorowych – komentuje Esther Lynch, Sekretarz Generalna ETUC.
Państwa członkowskie mogą teraz stosować to orzeczenie w swoich procedurach zamówieniowych. Europejska Konfederacja Związków Zawodowych (ETUC) wezwała Komisję Europejską do usunięcia wątpliwości prawnych dotyczących społecznie odpowiedzialnych zamówień publicznych i promocji układów zbiorowych. Tak, żeby publiczne pieniądze służyły pracownikom, a nie tylko obniżaniu kosztów.
Według danych Deutscher Gewerkschaftsbund (DGB), federacji związków zawodowych, zrzeszającej ponad 6 mln członków, pracownicy zakładów i instytucji, w których obowiązują układy zbiorowe pracy, zarabiają średnio o 11 proc. więcej, niż zatrudnieni w podmiotach, w których układów pracy nie ma.
