Rozwój związków zawodowych: diagnoza, cel, realizacja. Raport cd.
Związek zawodowy tworzą pracownicy, którzy organizują się, aby zyskać siłę i wpływ na warunki pracy. Wpływ, który jest nieosiągalny dla pojedynczego pracownika. Ostatnie dwie dekady przyniosły głębokie zmiany w strukturze zatrudnienia, kulturze organizacyjnej firm oraz oczekiwaniach pracowników, co bezpośrednio wpływa na potencjał mobilizacyjny związków.
By znaleźć właściwy, czyli skuteczny sposób dotarcia do odbiorcy, by go przekonać do wstąpienia do związku zawodowego, warto zdobyć się na diagnozę zastanej sytuacji i upewnić się co do mocnych i słabszych stron związkowej argumentacji.
W wielu branżach obserwuje się starzenie się załóg, odchodzenie doświadczonych działaczy na emeryturę oraz napływ nowych grup pracowników – w tym cudzoziemców, osób młodych czy zwiększenie się liczby pracowników sprekaryzowanych (zatrudnionych na niestandardowe umowy o pracę, będących pracownikami agencji tymczasowych), którzy rzadziej wstępują do organizacji pracowniczych. Dodatkowym wyzwaniem są procesy automatyzacji i reorganizacji, prowadzące do redukcji zatrudnienia i osłabiania tradycyjnych form reprezentacji. Jednocześnie są jednak zakłady pracy, w których pojawiają się symptomy odradzania się aktywności związkowej.
Punkt wyjścia: diagnoza
Odpowiedzi i dane zebrane przez socjologów do raportu przygotowanego w Regionie Gdańskim na temat postrzegania i kondycji związków zawodowych pokazują, że zdecydowana większość młodych osób, uczących się i studiujących, słyszała o związkach zawodowych. To dobry prognostyk: 92 proc. respondentów odpowiedziało twierdząco na pytanie Czy znasz konkretne związki zawodowe działające w Polsce lub na świecie? Jeśli tak, podaj ich nazwy. 51 proc. badanych wskazało na NSZZ „Solidarność”. Co prawda 29 proc. nie potrafiło podać nazwy żadnego związku zawodowego, ale tu otwiera się pole działania dla organizatorów związkowych.
Interesujący jest fakt, że osoby uczące się i wkraczające na rynek pracy nie mają wyraźnego przekonania, że związki zawodowe działają w ich interesie. Na pytanie Czy uważasz, że związki zawodowe dobrze reprezentują interesy osób wkraczających na rynek pracy? – zdecydowanie „tak” odpowiedziało 7,8 proc. ankietowanych. Najczęściej powtarzającą się odpowiedzią było: „Nie wiem”. Tu jest kolejny obszar do zagospodarowania – przekonanie młodych pracowników, tak przez organizatorów, jak przez liderów związkowych w zakładach pracy – od szkół i urzędów po przemysł. Tym większy, że z wyników ankiet wynika, że większość respondentów nie miała wcześniej kontaktu ze związkiem zawodowym i jego przedstawicielami.
W pytaniu Czy wiesz, jakie prawa mają pracownicy w Polsce? 72 proc. respondentów wybrało odpowiedź „Mam pewną wiedzę, ale nie jest bardzo szczegółowa”. Za dobrze zorientowanych w zakresie praw pracowniczych uznało się 18 proc. osób, a 9 proc. zadeklarowało brak wiedzy.
W odpowiedzi na pytanie Z czym kojarzą Ci się związki zawodowe? (możliwe było kilka odpowiedzi) większość badanych, bo 62 proc., wskazała na „poprawę warunków pracy”, a 61 proc. na „organizację reprezentującą prawa pracowników”. Istotnym skojarzeniem, podawanym przez 53 proc. respondentów, była „przynależność do pewnej grupy/wsparcie grupowe”.
Przy pytaniu Jakie funkcje pełnią związki zawodowe? (pytanie wielokrotnego wyboru) aż 75 proc. respondentów jako najważniejszą funkcję wskazało „ochronę praw pracowniczych”, na drugim miejscu 48 proc. badanych wskazało „negocjowanie warunków pracy i wynagrodzeń”. Trzecią najczęściej wskazywaną funkcją było „organizowanie strajków i protestów” (39 proc. badanych). 27 proc. badanych wskazało, że związki zawodowe mogą wspierać pracowników w przypadku wystąpienia konfliktów w zakładzie pracy.
Poznać, dowiedzieć się, zapisać
Dane zebrane podczas badania pokazują, że dystans młodych osób związany z ewentualnym wstąpieniem do związku zawodowego wynika przede wszystkim z braku wiedzy o związkach oraz braku doświadczenia i relacji z działalnością związkową. To zdystansowane zachowanie ankietowanych warto zauważyć w kontekście pytania Czy kiedykolwiek spotkałeś/aś się z sytuacją, w której ktoś miał problem w pracy związany z warunkami zatrudnienia lub wynagrodzeniem? – tutaj większość badanych przyznała, że takie problematyczne sytuacje się zdarzały.
Jeśli chodzi o bezpośrednie doświadczenia, 32 proc. badanych skorzystało z pomocy i wsparcia związkowego sporadycznie, 17 proc. – wielokrotnie, a 36 proc. nie korzystało ze wsparcia, jakie oferują związki zawodowe, choć zna te formy pomocy. Jedynie 10 proc. nie korzystało nigdy ze związkowej pomocy i nie posiada wiedzy o tym, jakie formy wsparcia oferują związki zawodowe.
Jednocześnie przy pytaniu Jakie są według Pana/Pani główne zalety przynależności do związku zawodowego? (pytanie wielokrotnego wyboru) niemal wszyscy badani zaznaczyli ochronę praw pracowniczych i dostęp do pomocy prawnej (97 proc.). Ponad połowa badanych (54 proc.) jako jedną z głównych zalet przynależności do związku wskazała możliwość negocjowania lepszych warunków pracy. Jako istotną zaletę przynależności wskazywano także edukację pracowników co do przynależnych im praw (18 proc.), a integrację i solidarność pracowników jedynie 2 proc.
Perspektywy
Dobrym prognostykiem na przyszłość jest ogólna ocena działalności związków zawodowych, która jest w przeważającej mierze pozytywna. I tak 70 proc. badanych wyraziło dobrą opinię o działalności związków zawodowych w skali kraju, w tym 24 proc. oceniło ją bardzo pozytywnie, a 46 proc. raczej pozytywnie. Neutralny stosunek deklaruje 18 proc. respondentów, tylko 10 proc. oceniło działalność związków negatywnie. Jednocześnie 69 proc. respondentów dostrzega aktywność związków w skali ogólnokrajowej.
Działalność związkową na niższym szczeblu – w zakładach pracy – dostrzega 85 proc. odpowiadających. 96 proc. respondentów uważa, że związki zawodowe są potrzebne w miejscu pracy. 81 proc. ankietowanych uważa, że związki skutecznie reprezentują interesy pracowników w ich firmie, a 76 proc. ocenia pozytywnie ich działania w miejscu zatrudnienia.
Na pytanie Jakie bezpośrednie zmiany odczuwa Pan/Pani dzięki działalności związku zawodowego w firmie? ankietowani najczęściej (24 proc.) wymieniali pozytywne zmiany finansowe: wzrost wynagrodzeń, dodatki, benefity, premie oraz różnego rodzaju dofinansowania. Kolejne istotne obszary to poczucie ochrony praw pracowniczych i bezpieczeństwa zatrudnienia (11 proc.), poczucie wsparcia i przynależności do grupy (7 proc.) oraz pomoc prawna w sytuacjach konfliktowych (2 proc.). Jednocześnie 14 proc. badanych deklaruje, że nie odczuwa żadnych zmian i nie ma wiedzy o związkowych działaniach lub działania te w ogóle nie występują.
Podczas badania ankietowani zostali poproszeni o wskazanie największych wad i trudności związanych z przynależnością do związku zawodowego. Najczęściej wskazywano skostniałą strukturę organizacyjną niedostosowaną do współczesnego rynku pracy i biurokrację (46 proc.). Podawano też w tym miejscu brak widocznych i realnych efektów działań (31 proc.). Dla 31 proc. respondentów problemem był i jest potencjalny konflikt z pracodawcą. 11 proc. badanych wskazało na nadmierne ich zdaniem zaangażowanie polityczne związków zawodowych, a 6 proc. na „uwikłanie” w religię lub ideologię.
Badanie wykonane zostało w ramach projektu RAZEM BEZPIECZNIEJ! VADEMECUM NOWOCZESNEGO DZIAŁACZA ZWIĄZKOWEGO, współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w ramach programu Fundusze Europejskie dla Pomorza 2021-2027. Autorzy: dr Jacek Burski, Agnieszka Markiewicz, Sławomir Adamczyk, prof. Łukasz Pisarczyk.