Nim nadszedł świt 24 marca 1944 roku do gospodarstwa rodziny Ulmów w Markowej, położonej 10 km od Łańcuta, wtargnęli niemieccy żandarmi. Zastrzelili na miejscu ukrywających się tam ośmioro Żydów oraz ich opiekunów – zginęli z rąk oprawców Józef Ulma, jego ciężarna żona Wiktoria oraz siedmioro ich kilkuletnich dzieci.

Rodzina Ulmów

„Błogosławieni Sprawiedliwi albowiem…” Opowieść o Rodzinie Ulmów

Gospodarska codzienność. Idylla przed tragedią

Józef Ulma jako fotograf amator dokumentował życie rodzinnej wsi Markowa na Podkarpaciu. Na wielu zdjęciach uwiecznił swoją żonę Wiktorię oraz małe dzieci: Stasię, Basię, Władzia, Franusia, Antosia i Marysię. W 1942 roku Ulmowie przyjęli pod swój dach poszukujących pomocy ośmiu Żydów z Markowej i z Łańcuta –  z rodzin Goldmanów, Grünfeldów i Didnerów. 24 marca 1944 roku, wszyscy zostali zamordowani przez niemieckich żandarmów.  

Akcja pacyfikacyjna nastąpiła najprawdopodobniej w wyniku meldunku granatowego policjanta Włodzimierza Lesia (zastrzelony przez Podziemie z wyroku Polski Podziemnej). Żandarmami niemieckimi dowodził Eilert Dieken z posterunku w Łańcucie (po wojnie pracował w niemieckiej policji, konsekwencji za lata wojny nie poniósł). Do więzienia trafił tylko zbrodniarz Josef Kokott, z żandarmerii niemieckiej narodowości czeskiej, najbardziej brutalny z żandarmów, biorących udział w mordzie na rodzinie Ulmów (on zastrzelił czwórkę dzieci w Markowej), rozpoznany został w CSRS w 1957 r. przez turystów z Łańcuta (zmarł w polskim więzieniu w 1980 r.).

IPN przygotował publikacje o rodzinie Ulmów z okazji ich beatyfikacji. Wznowiono dwie książki o Rodzinie Ulmów autorstwa dr. Mateusza Szpytmy oraz wydano broszurę w języku polskim i angielskim o pomocy udzielanej Żydom przez Polaków w czasie II wojny światowej. Obie wersje językowe można pobrać ze strony IPN.  

Wydawnictwa IPN to też anglojęzyczne wznowienie książki dr. Mateusza Szpytmy pt. „The Righteous and the Merciful”. Wcześniej publikacja funkcjonowała pod tytułem „The Risk of Survival. The Rescue of the Jews by the Poles and the Tragic Consequences for the Ulma Family from Markowa”. Autor uzupełnił książkę o kolejne fakty, po przeprowadzeniu nowych badań poświęconych tematyce niesienia pomocy Żydom przez Polaków w czasie II wojny światowej. Publikacja prezentuje również zdjęcia dokumentujące wysiłki Polskiego Państwa Podziemnego i powołanej przez nie Rady Pomocy Żydom „Żegota” w niesieniu pomocy Żydom podczas eksterminacji zarządzonej i przeprowadzonej przez narodowo-socjalityczne Niemcy.

Józef i Wiktoria Ulmowie w 1995 roku zostali uhonorowani pośmiertnie tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Papież Franciszek włączył 10 września 2023 r. do grona błogosławionych Kościoła rodzinę Józefa i Wiktorii Ulmów oraz ich siedmioro dzieci. Abp Adam Szal, metropolita przemyski powiedział tego dnia, że „beatyfikacja rodziny Ulmów to wydarzenie bez precedensu, ponieważ jednym aktem beatyfikacyjnym do chwały ołtarzy zostanie wyniesiona cała rodzina – rodzice Józef i Wiktoria Ulmowie wraz z siedmiorgiem dzieci. Dodatkowym faktem bez precedensu jest to, że w tym akcie będzie beatyfikowane także dziecko nienarodzone, które w chwili śmierci było pod sercem matki”.

Na czarno-białej fotografii ślubnej Józefa i Wiktorii Ulmów z Markowej widzać kilkadziesiąt odświętnie ubranych osób. Jest 7 lipca 1935 roku…

 Nie tylko o Ulmach. O pomocy udzielanej Żydom przez Polaków podczas okupacji niemieckiej w latach 1939-1945, red. Tomasz Domański, Alicja Gontarek, Warszawa 2023 – PDF