W 2026 roku przypada 45. rocznica wydarzeń określanych mianem Bydgoskiego Marca – jednego z istotnych momentów historii Rzeczypospolitej Polskiej. Rocznica jest okazją do refleksji nad okresem głębokich przemian społecznych i politycznych związanych z działalnością Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” oraz z dążeniami rolników indywidualnych do uzyskania prawa do niezależnej reprezentacji związkowej.

19 marca 1981 roku przedmiotem obrad Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy były zagadnienia dotyczące sytuacji w rolnictwie oraz postulat rejestracji niezależnego związku zawodowego rolników indywidualnych. W toku posiedzenia obrady przerwano, a przedstawicieli „Solidarności” usunięto z sali dopuszczając się wobec nich przemocy fizycznej, co wywołało szeroką reakcję społeczną oraz znacząco wpłynęło na atmosferę życia publicznego w kraju.

W odpowiedzi na zajścia bydgoskie 27 marca 1981 roku przeprowadzony został ogólnopolski strajk ostrzegawczy. Równocześnie podjęto przygotowania do strajku generalnego. Skala mobilizacji społecznej unaoczniła wagę podnoszonych postulatów oraz potrzebę prowadzenia rozmów w celu wypracowania rozwiązań odpowiadających oczekiwaniom różnych środowisk.

30 marca 1981 roku zawarto porozumienie pomiędzy przedstawicielami Rady Ministrów a kierownictwem „Solidarności”, określane jako Porozumienie Bydgoskie. Dokument ten przewidywał podjęcie działań zmierzających do wyjaśnienia okoliczności zajść z 19 marca oraz kontynuowanie rozmów w sprawie rejestracji niezależnego związku zawodowego rolników indywidualnych.

Senat Rzeczypospolitej Polskiej w 45. rocznicę Bydgoskiego Marca oddaje hołd uczestnikom tamtych wydarzeń.

głosi Uchwała Senatu RP datowana na 4 marca br.

19 marca 1981 r. doszło do kulminacji kryzysu w napiętych relacjach władz PRL i „Solidarności”. Tego dnia w budynku Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy obradowała sesja Wojewódzkiej Rady Narodowej, na którą zaproszono przedstawicieli NSZZ „Solidarność” i mieszkańców wsi. Przedstawicielem rolników był m.in. Michał Bartoszcze, ojciec Romana i Piotra, działaczy „S”, wydawca „Żywią i bronią” (Piotr Bartoszcze został zamordowany 9 lutego 1984 r.). „Solidarność” reprezentowali m.in. Mariusz Łabentowicz, Jan Rulewski, Antoni Tokarczuk, prawnik i rzecznik bydgoskiego MKZ Jarosław Wenderlich.

Związkowcy i chłopi domagali się zgody na rejestrację związku zawodowego rolników. Nie zostali dopuszczeni do głosu. Edward Berger, przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej, zamknął posiedzenie. Związkowcy na znak sprzeciwu pozostali w sali obrad.

O godz. 19 do sali wkroczył pluton MO i kilku funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa. Dowodził mjr Henryk Bednarek z bydgoskich ZOMO. Był w towarzystwie wicewojewody Bąka i prokuratora Pejki. Zażądali oni opuszczenia sali WRN w ciągu kwadransa. Słynący z impulsywnego charakteru Jan Rulewski postanowił zostać.

Lech Wałęsa – telefonicznie, łączony przez sekretariat WRN, próbował uspokoić Rulewskiego. I sekretarz KW PZPR Henryk Bednarski telefonował do ministra Stanisława Cioska i do wicepremiera Rakowskiego. Ci pozostawili bieg spraw bydgoskim organom.

Argument siły

O godz. 20 do sali WRN wkroczyli milicjanci z Bydgoszczy i pluton zomowców w „cywilkach”. W sumie 116 milicjantów (w odwodzie czekało na rozwój wypadków 80 “słuchaczy” szkoły milicyjnej ze Słupska), ale bez broni palnej, bez pałek i gazu. Milicjanci użyli siły fizycznej i chwytów obezwładniających. Akcja miała chaotyczny przebieg. Na głowy związkowców spadły ciosy.

Akcję sama milicja sfilmowała. Milicjanci w budynku urzędu poturbowali Jana Rulewskiego, przewodniczącego MKZ NSZZ „S” w Bydgoszczy, Michała Bartoszcze, delegata chłopskiej „Solidarności” oraz działacza „S” Mariusza Łabentowicza.

Biskup Jan Michalski pytał na niedzielnej mszy świętej 22 marca 1981 r.: Dlaczego tam zostali pobici nasi bracia?

Nikt na to pytanie nikt odpowiedzieć nie umie. Czy była to prowokacja, mająca wywołać społeczny gniew? Posłużyć jako pretekst do siłowych rozwiązań wobec NSZZ „Solidarność”? A może miał być to pretekst do tzw. bratniej pomocy? Czy 19 marca 1981 sytuacja wymknęła się spod kontroli i nie była zaplanowaną prowokacją? Czy to przywódcy „S”  spowodowali przejście Związku do defensywy? Czy mogli podjąć ogromne ryzyko eskalacji konfliktu?

Bez odpowiedzi pozostaje też pytanie, jakim trafem w ręce dziennikarzy radiowców tak szybko trafiło nagranie wykonane przez milicjantów w sali WRN, na którym słychać krzyki bitych ludzi?

Zajścia na sali bydgoskiej WRN, wraz z nagraniami głosów i dramatycznych krzyków, po dwóch tygodniach od pacyfikacji, przedstawił Jarosław Kamieński w reportażu na antenie Polskiego Radiu pt. „Rozwaga prosi o głos”.   

Kryzys

Informacje o przemocy rozeszły się po Kraju. Bydgoski incydent przekształcił się w ogólnopolski kryzys. Pobicie działaczy „Solidarności” wywołało oburzenie. Region bydgoski ogłosił dwugodzinny strajk. Krajowa Komisja Porozumiewawcza NSZZ “S” wezwała do gotowości strajkowej „z powodu ataku na związek, jego władze i obrazę godności związku”.

Środki masowego przekazu PRL prowadziły akcję propagandowego szczucia, wymierzoną głównie w Rulewskiego. Sugerowano, że przewodniczący bydgoskiej „Solidarności” był agresywny, dokonał „samookaleczenia” i jest „synem folksdojcza”.

22 marca 1981 r. w Warszawie doszło do spotkania przedstawicieli „Solidarności” m.in. Lecha Wałęsy z delegacją rządową z wicepremierem Mieczysławem Rakowskim. Podczas obrad KKP w nocy z 23 na 24 marca w Bydgoszczy Lech Wałęsa sprzeciwił się rozpoczęciu strajku generalnego, godząc się na strajk ostrzegawczy.

27 marca 1981 r. odbył się cztero- lub dwugodzinny strajk ostrzegawczy. Dzień wcześniej gen. Wojciech Jaruzelski w rozmowie z prymasem ks. Stefanem Wyszyńskim wyraził zgodę na powstanie wiejskiej „Solidarności”. Do strajku generalnego nie doszło. 30 marca 1981 r. zawarto tzw. porozumienie warszawskie. Władze zobowiązały się wyjaśnić sprawę pobicia, ukarać winnych, zgodzić się na rejestrację „Solidarności” Rolników Indywidualnych, co nastąpiło 12 maja 1981 r.