27 i 28 marca 1945 r. w Pruszkowie nastąpił krajowy epilog legalnych władz polskich. Ulegając prowokacji, aresztowani zostali przez NKWD przywódcy Polskiego Państwa Podziemnego. Zawierzyli, po raz kolejny, sowieckim zapewnieniom i znaleźli się w więzieniu.

Na spotkanie pod pretekstem podjęcia rozmów z generałem płk. Iwanowem, który miał być przedstawicielem 1. Frontu Białoruskiego (pseudonimem posługiwał się dobrze znany Leopoldowi Okulickiemu gen. Iwan Sierow, szef kontrwywiadu wojskowego SMIERSZ Spiecyjalnyje Mietody Rozobłaczanija Szpionaża) udali się przedstawiciele Delegatury Rządu na Kraj i Rady Jedności Narodowej.

Podstęp

Sowieckie władze wojskowe gwarantowały bezpieczeństwo i nietykalność stronie polskiej (sic!). Zapewniono, że to Polacy będą decydowali o losie Polski. „Zaproszenie” było jedynie fragmentem gry operacyjnej.

Jako oficer Armii Czerwonej, któremu przypadła w udziale tak ważna misja, daje Wam pełna gwarancje, ze od momentu, kiedy Wasz los zależny będzie ode mnie (po przyjeździe do nas), będziecie całkowicie bezpieczni

zapewnił Sierow generała Leopolda Okulickiego “Niedźwiadka”, dwa miesiące po rozwiązaniu Armii Krajowej.  

Dramat Okulickiego

W marcu 1940 r. na polecenie komendanta ZWZ na teren okupacji niemieckiej płk. Stefana Roweckiego „Grota” Okulicki doprowadził do częściowej demobilizacji Oddziału Wydzielonego Wojska Polskiego mjr. Henryka Dobrzańskiego „Hubala”, którego działalność na terenie podległego Okulickiemu Inspektoratu, sprowadzała na ludność cywilną krwawe represje. Kolejny jego odcinek to województwa wschodnie. Jednak nocą z 21 na 22 stycznia 1941 r. aresztowano Okulickiego (posługiwał się pseudonimem „Mrówka”). NKWD znał jego prawdziwe nazwisko oraz stopień i funkcję.

22 kwietnia 1941 r. gen. Rowecki w specjalnej depeszy poinformował gen. Kazimierza Sosnkowskiego, że postanowił osobiście objąć komendę okupacji sowieckiej więc gdyby Niemcy nie zaatakowały ZSRS 22 czerwca 1941 r., to komisarz gen. Iwan Sierow odbierałby od ludzi Stalina i Hitlera gratulacje po schwytaniu komendanta głównego ZWZ.

Okulicki został przewieziony do dawnego klasztoru brygidek we Lwowie, w którym mieściła się centrala NKWD. Iwan Sierow złożył mu propozycję współpracy i utrzymania ZWZ pod kontrolą sowiecką. Ten jednak odmówił. Okulickiego osadzono w więzieniu NKWD na Łubiance, następnie trafił do więzienia Lefortowo. W połowie czerwca 1941 r. podpisał protokół śledztwa. 2 lub 14 sierpnia 1941 r. został zwolniony w ramach amnestii.

W 1945 r. po rozpoczęciu przez Armię Czerwoną ofensywy styczniowej gen. Okulicki przebywał w rejonie Częstochowy. Aby zabezpieczyć żołnierzy przed NKWD i pozbawić pretekstu do represji, w porozumieniu z delegatem rządu, 19 stycznia 1945 r. wydał rozkaz rozwiązujący AK, zwalniający żołnierzy z przysięgi.

Sowieci czyszczą pole

Po powstaniu PKWN,  potem Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, układ polityczny był już niemal domknięty. Alianci zachodni nie protestowali. 9 marca 1945 r. Okulicki i Jankowski otrzymali listy z propozycją podjęcia rozmów na temat wyjścia z konspiracji i rozstrzygnięcia najpilniejszych problemów – jakoby z upoważnienia marszałka Georgija Żukowa i Naczelnego Dowództwa Armii Czerwonej. Okulicki początkowo z Jankowskim oraz Pużakiem byli zdecydowanie przeciwni podjęciu rozmów. Stanowisko to było zgodne z depeszą premiera Arciszewskiego. Przeciwni kontaktom z NKWD byli również Naczelny Wódz gen. Anders i szef Sztabu Naczelnego Wodza gen. Kopański.

Jednak 27 marca 1945 r. gen. Okulicki, wraz z przewodniczącym RJN Pużakiem, udali się na spotkanie do Pruszkowa. Zostali aresztowani przez NKWD i przetransportowani samolotem do Moskwy. Następnego dnia ich los podzielili pozostali uczestnicy „rozmów”, którzy stawili się w willi NKWD.

Willa w Pruszkowie, w której NKWD zastawił pułapkę.

Przywódcy Polskiego Państwa Podziemnego zostali umieszczeni w więzieniu na Łubiance: gen. Leopold Okulicki ps. „Niedźwiadek”; Jan Stanisław Jankowski, wicepremier i Delegat Rządu na Kraj (funkcję tę sprawował do 1943 r.); Adam Bień, działacz Stronnictwa Ludowego, pełniący funkcję zastępcy Delegata Rządu na Kraj; Kazimierz Pużak, działacz Polskiej Partii Socjalistycznej, przewodniczący konspiracyjnej Rady Jedności Narodowej; Kazimierz Bagiński, członek Stronnictwa Ludowego; Stanisław Mierzwa, członek Stronnictwa Ludowego; Stanisław Jasiukowicz, Kazimierz Kobylański, Zbigniew Stypułkowski (współorganizator Narodowych Sił Zbrojnych), Aleksander Zwierzyński ze Stronnictwa Narodowego, Józef Chaciński, Franciszek Urbański ze Stronnictwa Pracy, Eugeniusz Czarnowski, Stanisław Michałowski, należący do Zjednoczenia Demokratycznego; Antoni Pajdak, należący do Polskiej Partii Socjalistycznej; Józef Stemler, pracownik Departamentu Informacji Delegatury Rządu na Kraj.

Aresztowani zostali pozbawieni możliwości komunikowania się. Przesłuchiwani byli przez wysokich rangą funkcjonariuszy NKWD, którzy przy pomocy wyrafinowanych tortur i metod psychicznych, próbowali wymusić przyznanie się do winy.

Zdjęcie sygnalityczne Kazimierza Pużaka, wykonane w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego w 1947 r. (fot. z zasobu IPN)

Pokazowy proces

Proces władz Polskiego Państwa Podziemnego rozpoczął się 18 czerwca 1945 r. w Domu Związków Zawodowych w Moskwie przed Kolegium Wojskowym Sądu Najwyższego ZSRS. Przewodniczącym składu był gen. Wasylij Ulrich. Wśród  oskarżycieli był m.in. gen. Roman Rudenko, główny oskarżyciel przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym Norymberdze.

Akt oskarżenia sprowadzał się do nielegalnych działań o charakterze szpiegowskim, dywersyjnym i sabotażowym na tyłach Armii Czerwonej, prowadzonych przez polskie podziemie oraz “nielegalności” Armii Krajowej i Rady Jedności Narodowej. 

21 czerwca 1945 r. o świcie ogłoszono wyroki: Gen. Leopolda Okulickiego skazano na 10 lat więzienia, Jana Stanisława Jankowskiego na 8 lat więzienia, Adama Bienia i Stanisława Jasiukowicza na 5 lat, Kazimierza Pużaka na 1,5 roku, Kazimierza Bagińskiego na 1 rok więzienia, Aleksandra Zwierzyńskiego na 8 miesięcy więzienia, Eugeniusza Czarnowskiego na 6 miesięcy, Józefa Chacińskiego, Stanisława Mierzwę, Zbigniewa Stypułkowskiego, Franciszka Urbańskiego na 4 miesiące. Stanisław Michałowski, Kazimierz Kobylański, Józef Stemler zostali uniewinnieni. W oddzielnym, tajnym procesie był sądzony Antoni Pajdak.

W więzieniu na Butyrkach 22 października 1946 r. zmarł Stanisław Jasiukowicz, a najprawdopodobniej 24 grudnia 1946 r. gen. Leopold Okulicki. 13 marca 1953 r., na dwa tygodnie przed końcem odbywania kary, zmarł Jan Stanisław Jankowski. Pozostali powrócili do kraju, lub byli zmuszeni do emigracji, jak Zbigniew Stypułkowski. Kazimierz Pużak, pobity, zmarł 30 kwietnia 1950 r. w ciężkim więzieniu w Rawiczu.

Na Węgrzech

Iwan Sierow, sprawny śledczy i niebezpieczny oficer GRU i KGB od wyłapywania i pozyskiwania agentury, odegrał swą złowróżbną rolę raz jeszcze – w 1956 r. na Węgrzech. Modus operandi był niemal identyczny.   

1 listopada 1956 r. rząd w Budapeszcie ogłosił neutralność i wystąpienie z Układu Warszawskiego. 3 listopada o 22. węgierska delegacja, której przewodził minister obrony płk. Pál Maléter, udała się do kwatery sowieckiego dowództwa pod Budapesztem na negocjacje w sprawie wycofania wojsk sowieckich z Węgier. Nie znali historii, która się okrutnie powtórzyła. Nadzorujący rozmowy szef KGB, osławiony gen. Iwan Sierow, generał KGB i GRU) nakazał aresztowanie oficerów Węgrów. Nigdy nie powrócili do swoich domów, ani do koszar. 4 listopada 1956 r. wojska sowieckie rozpoczęły atak na stolicę Węgier.