Vademecum działacza związkowego: Dlaczego warto założyć organizację związkową?
Aktywna walka związkowców o swoje należne prawa oraz zaangażowanie dużej liczby pracowników może pomóc zmienić warunki pracy na lepsze i umożliwić porozumienie.
Założenie związku zawodowego (organizacji związkowej) nie jest skomplikowane, ale wymaga determinacji i – o ile pracodawca stawia opór – pewnej dozy odwagi. Warto więc dokładnie zapoznać się z przepisami regulującymi funkcjonowanie związków zawodowych, ponieważ każde uchybienia prawne może spowodować zakwestionowanie legalności działania związku zawodowego.
Powtórzmy: w Konstytucji RP gwarantowana jest wolność zrzeszania się w związkach zawodowych.
Związek zawodowy to dobrowolna i samorządna organizacja ludzi pracy, powołana do reprezentowania i obrony ich praw, interesów zawodowych i socjalnych, która jest niezależna w swojej działalności statutowej od pracodawców, administracji państwowej i samorządu terytorialnego oraz od innych organizacji. Funkcjonowanie związków zawodowych reguluje Ustawa z 23 maja 1991 roku o związkach zawodowych.
Prawo tworzenia i wstępowania do związków zawodowych (prawo koalicji) przysługuje osobom wykonującym pracę zarobkową, pracownikowi lub osobie świadczącej pracę za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy, jeżeli nie zatrudnia do tego rodzaju pracy innych osób, niezależnie od podstawy zatrudnienia, oraz ma takie prawa i interesy związane z wykonywaniem pracy, które mogą być reprezentowane i bronione przez związek zawodowy. Tworzenie związków zawodowych działających u pracodawców przysługuje również osobom skierowanym do tych pracodawców w celu odbycia służby zastępczej. Tworzyć ją mogą także funkcjonariusze służb mundurowych.
Zakładową organizacją związkową jest organizacja zrzeszająca co najmniej 10 członków będących pracownikami u pracodawcy, u którego ma działać organizacja lub są innymi niż pracownicy osobami wykonującymi pracę zarobkową, które świadczą pracę przez co najmniej 6 miesięcy na rzecz pracodawcy objętego działaniem tej organizacji.
Zakładowa organizacja związkowa zajmuje się:
- zajmowaniem stanowiska w indywidualnych sprawach pracowniczych w zakresie unormowanym w przepisach prawa pracy oraz w indywidualnych sprawach osób wykonujących pracę zarobkową;
- zajmowaniem stanowiska wobec pracodawcy lub organu samorządu załogi w sprawach dotyczących zbiorowych interesów i praw osób wykonujących pracę;
- sprawowaniem kontroli nad przestrzeganiem w zakładzie pracy przepisów prawa pracy;
- działalnością społecznej inspekcji pracy i współdziałaniem z państwową inspekcją pracy;
Reprezentatywną zakładową organizacją związkową jest zakładowa organizacja związkowa będąca jednostką organizacyjną albo organizacją członkowską ponadzakładowej organizacji związkowej uznanej za reprezentatywną w rozumieniu ustawy o Radzie Dialogu Społecznego, zrzeszająca co najmniej 8 proc. osób wykonujących pracę zarobkową zatrudnionych u pracodawcy, lub zrzeszająca co najmniej 15 proc. osób wykonujących pracę zarobkową zatrudnionych u pracodawcy.
Za reprezentatywne organizacje związkowe na podstawie Ustawy z dnia 24 lipca 2015 roku o Radzie Dialogu Społecznego i innych instytucjach dialogu społecznego uznaje się ogólnokrajowe związki zawodowe, ogólnokrajowe federacje związków zawodowych i ogólnokrajowe organizacje międzyzwiązkowe, które spełniają łącznie następujące kryteria:
- zrzeszają więcej niż 300 000 członków będących osobami wykonującymi pracę zarobkową, o których mowa w Ustawie z dnia 23 maja 1991 roku o związkach zawodowych, czyli pracownika lub osobę świadczącą pracę za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy, jeżeli nie zatrudnia do tego rodzaju pracy innych osób, niezależnie od podstawy zatrudnienia, oraz ma takie prawa i interesy związane z wykonywaniem pracy, które mogą być reprezentowane i bronione przez związek zawodowy;
- działają w podmiotach gospodarki narodowej, których podstawowy rodzaj działalności jest określony w więcej niż w połowie sekcji Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD).
Utworzenie związku zawodowego poprzedzać ma zebranie grupy założycielskiej. W czasie spotkania należy wybrać przewodniczącego oraz protokolanta. Zebranie grupy założycielskiej to czynność inicjująca założenie związku zawodowego.
Konieczne jest przygotowanie listy obecności, uchwały założycielskiej, uchwały dotyczącej zatwierdzenia statutu powoływanego związku zawodowego, uchwały o powołaniu komitetu założycielskiego związku zawodowego, protokołu przebiegu zebrania grupy założycielskiej.
Ze względów formalnych zdecydowanie łatwiej założyć strukturę związkową przy istniejącym związku zawodowym.
Jeśli pracownicy zdecydują się utworzyć strukturę związkową przy istniejącym związku, muszą zorganizować zebranie założycielskie, przyjąć uchwałę o powołaniu związku zawodowego, wybrać władze organizacji związkowej oraz przesłać kopię dokumentów do centrali związkowej.
Związek zawodowy nie tyle gwarantuje sukces negocjacyjny, co go w ogóle umożliwia.
I tak np. w fabryce Solarisa pracownicy–związkowcy w 2022 r. po dwóch miesiącach strajku (po kilku miesiącach negocjacji) wywalczyli wzrost pensji oraz kolejne podwyżki i premie przyznawane od 2023 roku. Firma Solaris Bus&Coach ma od 2018 r. hiszpańskiego właściciela, koncern CAF. Zarząd odmawiał rozmów ze związkowcami. Nawet parlamentarzyści pisali do premiera Hiszpanii i nagłaśniali sprawę. Ale to determinacja związkowców przyniosła sukces.
Transport morski jest czułym probierzem stanu gospodarki. Portowcy są w ważnym ogniwie dostaw. I tu mamy dobry przykład: z początkiem stycznia 2025 roku związkowcy z Baltic Hub Container Terminal zakończyli negocjacje protokołu dodatkowego do układu zbiorowego pracy. W wyniku żmudnego docierania się relacji pracodawca – pracownicy obecny stan dialogu w największym bałtyckim terminalu kontenerowym nie przypomina dramatycznych sytuacji sprzed pięciu–dziesięciu lat, gdy trzeba było pikietować nabrzeża i biura zarządu ówczesnego DCT.
Dokerska organizacja NSZZ „Solidarność”w hubie liczy już blisko 460 członków. W Związku czują się pewniej.
Sytuacja w hubie jest zmienna, więc trzeba co roku „odświeżyć” układ zbiorowy pracy. Obok wzrostu wynagrodzeń na poziomie 10 procent, na wakacje będzie wypłacana letnia nagroda 2 tysiące złotych brutto. Podniesiony został do 500 złotych dodatek do pensji za pracę w święta itd.
Warunki płacowe na przestrzeni ostatnich trzech lat i presja związkowa powodowały, że pensje „odrabiały” straty wynikłe z inflacji. Wzrost płac w latach 2022–24 o 6 procent, 23 procent i 10 procent pozwolił złagodzić skumulowaną inflację, więc realnie z portfeli dokerów pieniędzy nie ubyło, czego nie można powiedzieć o innych branżach. To sukces i skuteczność związkowej działalności.
Czyli presja miała sens! Jeszcze kilka lat temu w ramach akcji protestacyjnych polscy dokerzy, wspierani przez sekcję dokerów ITF (International Transport Workers’ Federation) i ETF, organizowali pikiety pod biurami Macquarie, australijskiej spółki, która była inwestorem w DCT. Odbywały się one w Gdańsku, we Frankfurcie i w Luksemburgu. Członkowie „Solidarności” z DCT Gdańsk domagali się m.in. przywrócenia swoich przedstawicieli do pracy, podwyżki wynagrodzeń, stałych umów o pracę, zgłaszali wiele postulatów do układu zbiorowego.